آغاز مذاکرات هسته‌ای آمریکا و ایران در سوئیس در بحبوحه تنش بر سر تنگه هرمز

جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، به همراه تیمی از فرستادگان ارشد ایالات متحده وارد سوئیس شده‌اند تا مذاکرات مستقیم و بسیار حساس هسته‌ای را با ایران آغاز کنند. این اولین نشست دیپلماتیک رو در رو بین دو کشور از زمان امضای تفاهم‌نامه اسلام‌آباد در اوایل سال جاری است. این گفتگوها که قرار است روز یکشنبه در استراحتگاه بورگن‌اشتوک آغاز شود، برای شروع یک دوره مذاکره حیاتی ۶۰ روزه طراحی شده‌اند که هدف آن دستیابی به راه‌حلی دائمی برای درگیری منطقه‌ای است که پس از حملات نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل در اواخر فوریه آغاز شد.[1][3]

با این حال، این تلاش دیپلماتیک در فضایی از تنش شدید منطقه‌ای آغاز می‌شود. روز شنبه، فرماندهی مشترک نظامی ایران اعلام کرد که تنگه هرمز را به روی ترافیک تجاری می‌بندد و دلیل آن را نقض ادعایی آتش‌بس تازه برقرار شده در جنوب لبنان توسط اسرائیل عنوان کرد. تهران استدلال کرد که ادامه عملیات نظامی اسرائیل به منزله «نقض آشکار» تعهدات آمریکا در توافق موقت است و تهدید کرد که کل چارچوب دیپلماتیک را پیش از نشستن طرفین اصلی بر سر میز مذاکره، از مسیر خارج می‌کند.[2][6]

ایالات متحده بلافاصله ادعاهای ایران در مورد این آبراه استراتژیک را رد کرد. کاپیتان تیم هاوکینز، سخنگوی فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام)، به صراحت اعلام کرد که ایران کنترل تنگه هرمز را در دست ندارد و تاکید کرد که تردد دریایی همچنان برقرار است و نیروهای آمریکایی برای اطمینان از رعایت مقررات، فعالانه منطقه را زیر نظر دارند. ارتش آمریکا تأیید کرد که ده‌ها کشتی تجاری روز شنبه بدون هیچ مشکلی با موفقیت از تنگه عبور کرده‌اند.[2][5]

معاون رئیس‌جمهور ونس، پیش از ترک پایگاه مشترک اندروز، این ارزیابی را تکرار کرد و به خبرنگاران گفت که هیچ مدرکی دال بر محاصره ایران وجود ندارد. او اظهار داشت که نیروهای دریایی ایران ممکن است صرفاً کشتی‌ها را از میادین مین فعال دور کنند و اشاره کرد که توافق موقت شامل یک دوره ۳۰ روزه برای عملیات مین‌روبی است. ونس تأکید کرد که هیئت آمریکایی، علیرغم لفاظی‌های تحریک‌آمیز تهران، همچنان بر مذاکرات فنی متمرکز است.[4]

در برابر این زمینه متشنج، پرزیدنت دونالد ترامپ با یک اولتیماتوم صریح در مورد مسیر کشتیرانی، وضعیت را تشدید کرد. ترامپ در پستی در شبکه‌های اجتماعی روز شنبه اعلام کرد که اگر توافق نهایی هسته‌ای و امنیتی ظرف مهلت ۶۰ روزه حاصل نشود، ایالات متحده شروع به وضع عوارض دریایی خود بر کشتی‌هایی خواهد کرد که از تنگه هرمز عبور می‌کنند.[2][5]

ترامپ اظهار داشت که این عوارض برای «خدماتی که به عنوان فرشته نگهبان کشورهای خاورمیانه ارائه شده» جمع‌آوری خواهد شد و این عوارض احتمالی را به عنوان بازپرداخت هزینه‌های نظامی گذشته، حال و آینده‌ای که نیروی دریایی آمریکا برای تأمین امنیت منطقه متحمل شده است، قلمداد کرد. توافق موقت ۶۰ روزه در حال حاضر عبور بدون عوارض از این تنگه را تضمین می‌کند؛ شریان حیاتی که روزانه تقریباً ۱۷ میلیون بشکه نفت را جابجا می‌کند.[2][5][6]

تهدید ترامپ یک نقطه فشار اقتصادی جدید را وارد مذاکرات می‌کند و سیاست سنتی آمریکا مبنی بر حفظ آزادی بی‌قید و شرط ناوبری در آب‌های بین‌المللی را اساساً تغییر می‌دهد. دولت آمریکا با تهدید به کسب درآمد از حضور نیروی دریایی خود، تلاش می‌کند اهرم فشار سنتی ایران را معکوس کند و نشان دهد که واشنگتن آماده است در صورت شکست دیپلماسی، پویایی اقتصادی خلیج فارس را به طور دائمی تغییر دهد.[2][6]

با وجود این لبه پرتگاه و خشونت‌های جاری در شام، به نظر می‌رسد هر دو طرف متعهد به آزمودن مسیر دیپلماسی هستند. هیئت ایرانی، شامل عباس عراقچی (وزیر امور خارجه)، محمدباقر قالیباف (رئیس مجلس) و مقامات ارشد بانک مرکزی، اواخر روز شنبه در سوئیس فرود آمدند. آنها با تیم آمریکایی دیدار خواهند کرد که شامل فرستادگان ویژه جرد کوشنر و استیو ویتکوف است؛ کسانی که زودتر برای فراهم کردن مقدمات فنی گفتگوها وارد شده بودند.[2][3]

این مذاکرات به شدت توسط تیم‌های دیپلماتیک پاکستان و قطر میانجیگری می‌شود، کشورهایی که در طول درگیری‌های اخیر به عنوان مجاری اصلی ارتباطی بین واشنگتن و تهران عمل کرده‌اند. دستور کار مذاکرات بورگن‌اشتوک گسترده و بسیار پیچیده است. مذاکره‌کنندگان موظفند به آینده برنامه‌های غنی‌سازی هسته‌ای و موشک‌های بالستیک ایران رسیدگی کنند، توقف دائمی خصومت‌ها در تمام جبهه‌های نیابتی را برقرار سازند و سازوکاری را برای آزادسازی میلیاردها دلار از دارایی‌های مسدود شده ایران تحت تحریم‌های بین‌المللی مشخص کنند.[2][3][4]

این چارچوب دیپلماتیک با مخالفت شدید نهادهای امنیتی اسرائیل روبرو است. مقامات اسرائیلی فعالانه خود را از تفاهم‌نامه با میانجیگری آمریکا دور کرده‌اند و استدلال می‌کنند که این توافق زیرساخت‌های هسته‌ای ایران را دست‌نخورده باقی می‌گذارد و عملیات نظامی علیه حزب‌الله در لبنان را زودتر از موعد متوقف می‌کند. در حالی که تیم‌های فنی روز یکشنبه تشکیل جلسه می‌دهند، چالش فوری این خواهد بود که چگونه خشونت‌های جاری در خاورمیانه را از اتاق مذاکره در کوه‌های آلپ جدا کنند و تلاش نمایند در شرایطی که منطقه در لبه پرتگاه قرار دارد، صلحی پایدار ایجاد شود.[4]