آیا بسته شدن تنگه هرمز یک شوک عرضه است که سیاست بانک مرکزی را منسوخ کرده است؟

تنش در قلب سیاست‌های اقتصاد کلان مدرن، مسئله ابزارها در برابر واقعیت است. برای دهه‌ها، اقتصاد جهانی برای مدیریت تورم به بانک‌های مرکزی و تنظیم نرخ بهره متکی بوده است—مکانیزمی که برای خنک کردن یک اقتصاد بیش از حد داغ با گران‌تر کردن استقراض طراحی شده است. اما اگر تورم نه ناشی از مصرف‌کنندگان پرشور که کالاهای زیادی می‌خرند، بلکه ناشی از انسداد فیزیکی حیاتی‌ترین شریان انرژی جهان باشد، چه اتفاقی می‌افتد؟ بسته شدن تنگه هرمز در سال ۲۰۲۶ یک بازنگری اجباری را تحمیل کرده و محدودیت‌های کتابچه راهنمای پولی سنتی را آشکار ساخته است.

این بحران در اواخر فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد، زمانی که درگیری نظامی منجر به بسته شدن مؤثر تنگه هرمز شد. این آبراه باریک بین ایران و عمان، گلوگاه جغرافیایی تقریباً یک پنجم مایعات نفتی جهان است. هنگامی که جریان نفت و گاز طبیعی مایع به طور ناگهانی قطع شد، بازارهای جهانی انرژی یک اختلال تاریخی را تجربه کردند. قیمت‌ها بلافاصله جهش کردند و موجی از تورم ناشی از انرژی را در سراسر جهان فرستادند.[5]

این پدیده به عنوان شوک عرضه شناخته می‌شود—کاهش ناگهانی و برون‌زای در دسترس بودن یک ورودی حیاتی اقتصادی. برخلاف شوک تقاضا، که در آن مصرف‌کنندگان پول زیادی دارند که به دنبال کالاهای کمیاب است، شوک عرضه به این معنی است که خود کالاها به طور فیزیکی از بازار ناپدید شده‌اند. آژانس بین‌المللی انرژی و ناظران صنعتی مانند ICIS، کاهش شدید جریان‌های تجاری جهانی را ردیابی کرده‌اند و خاطرنشان می‌کنند که ادامه بسته ماندن تنگه، ذخایر جهانی نفت را تحت فشار قرار داده و قیمت نفت خام را بالا نگه می‌دارد.[4]

برای بانکداران مرکزی، شوک عرضه کابوس نهایی است. ابزار اصلی آن‌ها—نرخ بهره—ابزاری کُند است که برای سرکوب تقاضا طراحی شده است. اگر یک بانک مرکزی نرخ‌ها را افزایش دهد، وام‌های مسکن گران‌تر می‌شوند، کسب‌وکارها برنامه‌های توسعه را لغو می‌کنند و استخدام کند می‌شود. این امر در صورتی تورم را خنک می‌کند که علت اصلی، هزینه‌های بیش از حد باشد. اما افزایش نرخ بهره، یک تنگه مسدود شده را باز نمی‌کند و میلیون‌ها بشکه نفت را از هیچ به وجود نمی‌آورد.

در نتیجه، سیاست‌گذاران خود را در یک دوراهی رکود تورمی گرفتار می‌بینند. اگر نرخ‌ها را ثابت نگه دارند، ریسک می‌کنند که تورم انرژی افسارگسیخته شود، که قدرت خرید شهروندان را کاهش می‌دهد. اما اگر برای مبارزه با تورم نرخ‌ها را افزایش دهند، دقیقاً در لحظه‌ای که اقتصاد از کمبود انرژی رنج می‌برد، رشد اقتصادی را عمداً سرکوب می‌کنند. نتیجه اغلب بدترین حالت از هر دو است: قیمت‌های بالا و اقتصادی رو به کوچک شدن.

مدل‌سازی اقتصادی بر شدت این تله تأکید می‌کند. تحقیقات بانک فدرال رزرو دالاس، اثرات بالقوه بسته شدن هرمز بر تولید جهانی را کمی‌سازی می‌کند. تحلیل آن‌ها نشان می‌دهد که یک اختلال طولانی‌مدت—که تقریباً ۲۰ درصد از عرضه جهانی نفت را از بازار حذف می‌کند—رشد واقعی تولید ناخالص داخلی جهانی را به طور قابل توجهی کاهش می‌دهد، در حالی که همزمان میانگین قیمت نفت را به اوج‌های طاقت‌فرسا می‌رساند. هر چه تنگه بیشتر بسته بماند، کشش اقتصادی عمیق‌تر می‌شود.[1]

با وجود این پیش‌بینی‌های تیره، گروهی از سنت‌گرایان پولی استدلال می‌کنند که بانک‌های مرکزی به هر حال باید اقدام کنند. ترس اصلی آن‌ها «اثرات دور دوم» است. حتی اگر تورم اولیه ناشی از شوک انرژی باشد، کارگرانی که با قبوض سوخت و برق بالاتر روبرو هستند، در نهایت دستمزدهای بالاتری طلب خواهند کرد. کسب‌وکارها نیز به نوبه خود، قیمت کالاهای خود را برای پوشش دادن هزینه‌های دستمزد بالاتر افزایش خواهند داد. به گفته این گروه، اگر بانک‌های مرکزی کاری نکنند، انتظارات تورمی از لنگر خارج شده و یک شوک موقت انرژی را به یک مارپیچ تورمی دائمی تبدیل می‌کند.

این دیدگاه به شدت در محافل سیاست‌گذاری مورد بحث است. همانطور که Central Banking اشاره کرده است، بسته شدن جزئی تنگه هرمز چالش‌های جدید و پیچیده‌ای را برای سیاست‌گذارانی ایجاد می‌کند که باید تصمیم بگیرند آیا شرایط پولی را در مواجهه با یک پدیده صرفاً سمت عرضه سخت‌تر کنند یا خیر. ترس از مارپیچ دستمزد-قیمت واقعی است، اما هزینه جلوگیری از آن از طریق افزایش نرخ، یک رکود عمدی و ناشی از بانک مرکزی است.

گروه رو به رشدی از اصلاح‌طلبان ساختاری استدلال می‌کنند که کل این بحث ثابت می‌کند سیاست بانک مرکزی برای بحران‌های دهه ۲۰۲۰ منسوخ شده است. مؤسساتی مانند مؤسسه روزولت (Roosevelt Institute) اشاره می‌کنند که بانک‌های مرکزی به سادگی ابزارهای لازم برای مقابله با تورم ناشی از انرژی را ندارند. هنگامی که پاسخ‌های تجویز شده به شوک‌های عرضه اینقدر محدود هستند، بار ثبات اقتصادی باید از سیاست پولی به سمت ابزارهای دیگر منتقل شود.[2]

این تغییر در عمل چگونه به نظر می‌رسد؟ به معنای تکیه بر سیاست مالی و سرمایه‌گذاری‌های ساختاری به جای نرخ بهره است. طرفداران استدلال می‌کنند که کاهش نوسانات قیمت مستلزم سرمایه‌گذاری در ذخایر استراتژیک، ظرفیت مازاد و انعطاف‌پذیری زنجیره تأمین است—اقداماتی که بازارهای خصوصی اغلب آن‌ها را به دلیل ناکارآمدی مجازات می‌کنند و بانک‌های مرکزی نمی‌توانند آن‌ها را اجباری کنند. از این دیدگاه، دولت، نه بانک مرکزی، باید رهبری جذب شوک را بر عهده بگیرد.[2]

تکه‌تکه شدن ژئوپلیتیکی که بحران هرمز را هدایت می‌کند، همچنین باعث واگرایی در نحوه واکنش ملت‌های مختلف می‌شود. انجمن رسمی نهادهای پولی و مالی (OMFIF) تأکید می‌کند که تشدید تنش‌ها پیرامون تنگه، نوسانات جدیدی را به محیطی که از قبل دارای کاهش تورم شکننده بود، تزریق می‌کند. اقتصادهای واردکننده انرژی با فشار مالی شدیدی روبرو هستند، در حالی که صادرکنندگان انرژی مجموعه‌ای کاملاً متفاوت از فشارهای اقتصاد کلان را مدیریت می‌کنند. این واگرایی، هماهنگی یک پاسخ پولی جهانی را تقریباً غیرممکن می‌سازد.[3]

زمینه تاریخی این بحران عمیق است. همانطور که منابع دایرةالمعارفی که درگیری ۲۰۲۶ را ردیابی می‌کنند مستند کرده‌اند، بسته شدن تنگه بزرگترین اختلال در عرضه انرژی جهان از زمان بحران انرژی دهه ۱۹۷۰ است. در طول دهه ۱۹۷۰، بانک‌های مرکزی به طرز مشهوری برای مدیریت رکود تورمی ناشی از تحریم‌های نفتی اعراب دچار مشکل شدند، که منجر به یک دهه کسادی اقتصادی شد تا اینکه در نهایت افزایش بی‌رحمانه نرخ‌ها، تقاضا را به طور کامل در هم شکست.[5]

سیاست‌گذاران امروز به شدت می‌خواهند از تکرار دهه ۱۹۷۰ اجتناب کنند، اما آن‌ها در یک اقتصاد جهانی کاملاً متفاوت عمل می‌کنند. گذار به سمت انرژی‌های تجدیدپذیر یک مسیر فرار بلندمدت از گلوگاه‌های سوخت فسیلی ارائه می‌دهد، اما در کوتاه‌مدت، اقتصاد جهانی عمیقاً به نفتی که از طریق خلیج فارس جریان دارد، وابسته است. تا زمانی که این وابستگی ساختاری شکسته نشود، بانک‌های مرکزی در معرض رحمت بازیگران ژئوپلیتیکی خواهند ماند که جریان فیزیکی کالاها را کنترل می‌کنند.

راه‌حل نهایی برای تنش اقتصاد کلان فعلی در اتاق کمیته بانک مرکزی یافت نخواهد شد. این راه‌حل در آب‌های تنگه هرمز، در مذاکرات دیپلماتیک برای پایان دادن به انسداد، و در تصمیمات مالی بلندمدتی که دولت‌ها برای محافظت از اقتصاد خود در برابر شوک‌های آینده می‌گیرند، یافت خواهد شد. دوران تکیه صرف بر جادوی نرخ بهره برای هموار کردن اقتصاد جهانی به حد فیزیکی خود رسیده است.[6]

در نهایت، بسته شدن تنگه هرمز به عنوان یک رویداد روشنگرانه سخت عمل می‌کند. این نشان می‌دهد که در حالی که بانک‌های مرکزی می‌توانند آب و هوای مالی را مدیریت کنند، نمی‌توانند اقلیم ژئوپلیتیکی را تغییر دهند. همانطور که جهان وارد دورانی می‌شود که با تسلیحاتی شدن زنجیره تأمین و محدودیت‌های منابع فیزیکی تعریف می‌شود، ابزارهای مدیریت اقتصاد کلان باید تکامل یابند و بپذیرند که یک مسیر کشتیرانی مسدود شده به راه‌حلی اساساً متفاوت از یک بازار مسکن بیش از حد داغ نیاز دارد.[6]