برگزاری مراسم تشییع رهبر عالی ایران، خامنه‌ای، در بحبوحه جنگ منطقه‌ای و آغاز روند جانشینی

میلیون‌ها عزادار روز جمعه برای مراسم تشییع آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر عالی ایران در ۳۷ سال گذشته، به خیابان‌های تهران سرازیر شدند. این راهپیمایی عظیم که به طور مداوم از تلویزیون دولتی پخش می‌شد، پایان یک دوران برای جمهوری اسلامی را رقم زد. جمعیت سیاه‌پوش در حالی که تابوت به سمت حرم امام خمینی حرکت می‌کرد، سینه‌زنی و شعار می‌دادند، که نشان‌دهنده احترام عمیق نهادی به مردی است که چهره ژئوپلیتیکی مدرن ایران را شکل داد.[6][8]

این مراسم تشییع در پس‌زمینه یک جنگ منطقه‌ای در جریان برگزار می‌شود که شبکه «محور مقاومت» ایران را به شدت تحت فشار قرار داده است. با وجود درگیری‌های فعال شامل شبه‌نظامیان نیابتی در لبنان و یمن، و رویارویی‌های نظامی مستقیم با اسرائیل، زمان‌بندی این خلاء رهبری بسیار حساس است. توانایی دولت برای نمایش قدرت در خارج و همزمان مدیریت انتقال قدرت در داخل، اکنون پرسش اصلی ناظران بین‌المللی است.[2][5]

در پشت پرده عزاداری عمومی، یک سازوکار سیاسی محرمانه و بسیار ساختاریافته فعال شده است. مجلس خبرگان رهبری، یک نهاد ۸۸ نفره متشکل از فقهای اسلامی، طبق قانون اساسی وظیفه انتخاب رهبر عالی بعدی را بر عهده دارد. این نهاد تنها یک بار پیش از این، در سال ۱۳۶۸ (۱۹۸۹)، این وظیفه را انجام داده بود، زمانی که خود خامنه‌ای پس از درگذشت بنیانگذار جمهوری، روح‌الله خمینی، به رهبری رسید.[4][7]

تا زمانی که جانشین دائمی معرفی شود، اختیارات اجرایی متوقف نمی‌شود. یک شورای موقت رهبری—متشکل از رئیس‌جمهور، رئیس قوه قضائیه و یک فقیه از شورای نگهبان—وظایف رهبر عالی را بر عهده گرفته است. این امر تداوم فرماندهی بر نیروهای مسلح و برنامه هسته‌ای را تضمین می‌کند، که یک اقدام حفاظتی حیاتی است که برای جلوگیری از فلج شدن دولت در طول بی‌ثباتی منطقه‌ای کنونی طراحی شده است.[3][7]

در حالی که مذاکرات مجلس خبرگان کاملاً محرمانه است، تحلیلگران مدت‌هاست که به یک دایره محدود از جانشینان احتمالی اشاره کرده‌اند. این روند به شدت تحت تأثیر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) است، که قدرت اقتصادی و نظامی آن طی دو دهه گذشته به طور تصاعدی افزایش یافته است. ترجیح سپاه احتمالاً تعیین خواهد کرد که آیا مجلس یک وفادار تندرو متعهد به رویکرد نظامی فعلی را انتخاب می‌کند یا یک چهره کمی عملگراتر.[1][3]

نفوذ سپاه پاسداران بر روند جانشینی را نمی‌توان نادیده گرفت. این نهاد که در ابتدا به عنوان یک پیشگام ایدئولوژیک تشکیل شد، اکنون بخش‌های وسیعی از اقتصاد ایران را کنترل می‌کند و نیروی قدس را اداره می‌کند که شبه‌نظامیان نیابتی خارجی را مدیریت می‌کند. هر نامزد موفقی باید تأیید ضمنی، اگر نه صریح، فرماندهان ارشد سپاه را برای حفظ ثبات داخلی و تأمین امنیت مرزهای کشور داشته باشد.[1][7]

برای کشورهای همسایه و دشمنان بین‌المللی، جانشینی لحظه‌ای پر از اضطراب است. گزارش شده است که نیروهای دفاعی اسرائیل در حالت آماده‌باش قرار گرفته‌اند، با این پیش‌بینی که فرماندهان نظامی ایران ممکن است اقدامات تهاجمی را برای نمایش قدرت در طول انتقال قدرت مجاز بدانند. ترس این است که هرگونه ضعف درک شده می‌تواند حملات پیشگیرانه را به دنبال داشته باشد، یا برعکس، ایران ممکن است تنش‌های منطقه‌ای را تشدید کند تا از دخالت خارجی جلوگیری نماید.[2][5]

در داخل، رهبر جدید اقتصادی را به ارث خواهد برد که سال‌ها تحریم‌های شدید بین‌المللی، تورم و کاهش ارزش پول آن را در هم کوبیده است. ریال در ماه‌های اخیر به پایین‌ترین سطح تاریخی خود رسیده است، که نارضایتی عمومی را تشدید کرده و قدرت خرید شهروندان عادی را از بین برده است. این واقعیت سخت اقتصادی به شدت توانایی دولت را برای تأمین مالی بی‌پایان شبکه گسترده نیابتی منطقه‌ای خود بدون به خطر انداختن ناآرامی‌های داخلی بیشتر محدود می‌کند.[1][4]

حضور گسترده و سازماندهی شده دولتی در مراسم تشییع جنازه در تضاد با شکاف‌های عمیق سیاسی در جامعه ایران است. سال‌های اخیر شاهد اعتراضات گسترده‌ای بود که ناشی از مشکلات اقتصادی و مطالبات اصلاحات اجتماعی بود. واکنش شدید دولت به این جنبش‌ها بخش‌های بزرگی از جمعیت جوان را بیگانه کرده و محیط داخلی بسیار بی‌ثباتی را برای رهبری آینده ایجاد کرده است.[3][8]

شاید مهم‌ترین پرونده‌ای که رهبر عالی جدید به ارث خواهد برد و پیامدهای جهانی دارد، برنامه هسته‌ای ایران است. این برنامه که در حال حاضر اورانیوم را تا غنای نزدیک به تسلیحات غنی‌سازی می‌کند، همچنان یک نقطه اصلی اهرم فشار و تنش با غرب است. نتیجه جانشینی تعیین خواهد کرد که آیا ایران برای تضمین یک بازدارندگی دائمی به سمت تسلیحاتی شدن پیش می‌رود یا به دنبال چارچوب دیپلماتیک جدیدی برای کاهش تحریم‌های فلج‌کننده است.[4][7]

این انتقال همچنین بر همسویی‌های دیپلماتیک اخیر ایران، به ویژه تعمیق روابط استراتژیک آن با روسیه و چین، تأثیر می‌گذارد. پکن، که میانجیگری توافق مهم صلح عربستان و ایران در سال ۲۰۲۳ را انجام داد، از نزدیک نظارت می‌کند تا مطمئن شود سرمایه‌گذاری‌های عظیم انرژی آن امن باقی می‌ماند. مسکو نیز که به شدت به فناوری پهپادی ایران برای عملیات نظامی خود وابسته است، به همین ترتیب نیازمند یک رهبری باثبات و متحد در تهران است.[1][2]

انتظار می‌رود مجلس خبرگان در روزهای آینده جلسات پشت درهای بسته برگزار کند. در حالی که جانشینی سال ۱۳۶۸ نسبتاً سریع حل و فصل شد، مخاطرات ژئوپلیتیکی کنونی و قدرت تثبیت شده سپاه پاسداران می‌تواند منجر به مذاکره‌ای طولانی‌تر شود. تا زمانی که دود سفید از مجلس خبرگان بلند شود، خاورمیانه در حالت تعلیق باقی می‌ماند و منتظر است تا چهره دوران بعدی ایران را ببیند.[3][7]