چگونه انرژی‌های تجدیدپذیر برای اولین بار تمام رشد تقاضای برق جهانی را تأمین کردند

در سال ۲۰۲۵، جهان از آستانه‌ای عبور کرد که تحلیلگران انرژی دهه‌ها منتظر آن بودند. بر اساس هفتاد و پنجمین ویرایش «بررسی آماری انرژی جهان»، منابع انرژی تجدیدپذیر برای اولین بار، خارج از یک رکود اقتصادی بزرگ، تمام رشد تقاضای برق جهانی را تأمین کردند. این نشان‌دهنده یک گسست ساختاری از شش دهه رشد عرضه مبتنی بر سوخت‌های فسیلی است و حاکی از آن است که شبکه جهانی برق وارد عصر جدیدی شده است.[1]

داده‌های پشت این تغییر، سرعت محض این گذار را آشکار می‌کند. این گزارش که با همکاری «مؤسسه انرژی» (Energy Institute)، «کی‌پی‌ام‌جی» (KPMG)، «کرنی» (Kearney) و «امبر» (Ember) تهیه شده است، نشان می‌دهد که تولید برق کم‌کربن در سطح جهان ۸۸۷ تراوات ساعت افزایش یافته است. این حجم عظیم از الکترون‌های پاک، از افزایش ۸۴۹ تراوات ساعتی تقاضای کلی برق پیشی گرفت، به این معنی که افزایش خالص مصرف برق انسانی به طور کامل بدون نیاز به ظرفیت جدید سوخت فسیلی جذب شد.[1][2]

موتور اصلی این گذار، نیروی خورشیدی بود که تولید جهانی آن در یک سال به میزان خیره‌کننده ۳۰ درصد افزایش یافت. ماهیت ماژولار انرژی خورشیدی – که امکان استقرار آن را هم در مقیاس عظیم نیروگاهی و هم در پشت کنتور در پشت‌بام‌های مسکونی فراهم می‌کند – آن را به سریع‌ترین فناوری انرژی در حال رشد در تاریخ تبدیل کرده است. تولید نیروی باد نیز با نرخ رشد ۸.۲ درصدی، در جایگاه بعدی قرار گرفت.[2]

با این حال، استقرار انرژی‌های تجدیدپذیر وابسته به آب و هوا تنها نیمی از معادله را حل می‌کند. مکانیسم حیاتی که انرژی خورشیدی را قادر می‌سازد تا تقاضای مستمر را برآورده کند، رشد موازی و انفجاری ذخیره‌سازی باتری است که در سطح جهان ۶۶ درصد افزایش یافت. این جهش در ظرفیت ذخیره‌سازی به اپراتورهای شبکه اجازه می‌دهد تا برق خورشیدی مازاد تولید شده در ظهر را ذخیره کرده و آن را در اوج مصرف عصرگاهی توزیع کنند، که این امر اساساً اقتصاد قابلیت اطمینان انرژی‌های تجدیدپذیر را تغییر می‌دهد.[1][5]

ترکیب استقرار سریع انرژی‌های تجدیدپذیر و ثابت ماندن تولید فسیلی منجر به یک نقطه عطف تاریخی شد. برای اولین بار از زمان ظهور شبکه برق مدرن، سهم انرژی‌های تجدیدپذیر از تولید برق جهانی (۳۳.۸ درصد) بیشتر از زغال سنگ شد که به ۳۳.۰ درصد کاهش یافت. این دستاورد رسماً زغال سنگ را از جایگاه خود به عنوان منبع اصلی برق جهان خلع کرد.[2][3]

با این حال، درک سیستم انرژی جهانی مستلزم تمایز قائل شدن بین برق و کل انرژی اولیه است. در حالی که بخش برق به سرعت در حال سبز شدن است، برق تنها بخش کوچکی از نحوه مصرف انرژی در جهان را تشکیل می‌دهد. هنگامی که حمل و نقل، صنایع سنگین، گرمایش و کشاورزی را در نظر می‌گیریم، تصویر به طور قابل توجهی پیچیده‌تر می‌شود.[3][4]

کل تقاضای جهانی انرژی در سال ۲۰۲۵ با ۱.۷ درصد افزایش به رکورد ۶۰۰ اگزاجول رسید. از آنجایی که برقی‌سازی بخش‌هایی مانند هوانوردی، کشتیرانی و فولادسازی همچنان دشوار است، سوخت‌های فسیلی هنوز حدود ۸۶ درصد از کل عرضه انرژی اولیه جهان را تأمین می‌کنند. این پارادوکس – یک شبکه در حال سبز شدن در کنار مصرف بی‌سابقه سوخت‌های فسیلی – فاز فعلی و نامنظم گذار انرژی را تعریف می‌کند.[4]

تحلیلگران انرژی خاطرنشان می‌کنند که این رقم ۸۶ درصدی می‌تواند به دلیل «مغالطه انرژی اولیه» کمی گمراه‌کننده باشد. نیروگاه‌های حرارتی که زغال سنگ یا گاز می‌سوزانند، بیش از نیمی از انرژی خود را به صورت گرمای محیط هدر می‌دهند، در حالی که باد و خورشید ۱۰۰ درصد کارآمد در نظر گرفته می‌شوند. با برقی شدن جهان، کل مقدار انرژی اولیه مورد نیاز در واقع کاهش خواهد یافت، زیرا موتورهای الکتریکی و پمپ‌های حرارتی به مراتب کارآمدتر از موتورهای احتراقی هستند.[3]

میانگین‌های جهانی همچنین یک گذار منطقه‌ای و به شدت چندپاره را پنهن می‌کنند. چین همچنان مرکز ثقل بلامنازع هم برای اقتصادهای انرژی قدیمی و هم جدید است. در سال ۲۰۲۵، چین مسئول بیش از نیمی از کل افزوده‌های جدید انرژی تجدیدپذیر جهانی بود و سهم خورشید و باد را در ترکیب تولید برق خود به ۲۲ درصد رساند.[1][2]

با این حال، از آنجایی که اشتهای کلی چین برای انرژی بسیار زیاد است، این کشور همچنان بیش از نیمی از زغال سنگ جهان را مصرف می‌کند. این کشور به طور همزمان در حال ساخت بزرگترین زیرساخت انرژی پاک جهان است و ناوگان عظیمی از نیروگاه‌های زغال سنگ را برای تضمین امنیت انرژی حفظ می‌کند، که ماهیت دوگانه گذار جهانی را نشان می‌دهد.[4]

در غرب، پویایی‌ها متفاوت است. اتحادیه اروپا از یک آستانه مهم عبور کرد، به طوری که باد و خورشید برای اولین بار برق بیشتری نسبت به سوخت‌های فسیلی تولید کردند. ایالات متحده شاهد تصویری پیچیده بود که در آن انرژی خورشیدی اکثریت تقاضای جدید برق را تأمین کرد، اما انتشار کلی گازهای گلخانه‌ای به دلیل افزایش محلی در استفاده از برق زغال‌سنگ سوز برای تأمین اوج بار در مناطق خاص، کمی افزایش یافت.[1]

رشد ۳ درصدی تقاضای جهانی برق توسط عصر جدیدی از برقی‌سازی تغذیه می‌شود. گذار حمل و نقل به وسایل نقلیه الکتریکی و تغییر از بویلرهای گازی به پمپ‌های حرارتی الکتریکی، اساساً در حال تغییر شکل شبکه هستند و مصرف انرژی را از احتراق مستقیم سوخت فسیلی به سمت شبکه الکتریکی سوق می‌دهند.[3][5]

علاوه بر این، ظهور هوش مصنوعی منبع جدید و بسیار متمرکزی از تقاضا را معرفی کرده است. برای اولین بار، «بررسی آماری» تأثیر مراکز داده را که در سال ۲۰۲۵، ۷۸۸ تراوات ساعت برق در سطح جهان مصرف کردند، کمی‌سازی کرد. اگرچه این میزان تنها حدود ۲ درصد از کل مصرف برق جهانی را تشکیل می‌دهد، اما نرخ رشد سریع آن، شرکت‌های برق را مجبور می‌کند تا در برنامه‌ریزی ظرفیت خود تجدید نظر کنند.[3][5]

عدم قطعیت نهایی در این گذار دیگر هزینه تولید الکترون‌های پاک نیست، بلکه لجستیک انتقال آنهاست. تحلیلگران هشدار می‌دهند که فاز بعدی گذار انرژی با اجرای سراسری سیستم تعریف خواهد شد – ساخت خطوط انتقال ولتاژ بالا، ساده‌سازی فرآیندهای صدور مجوز، و افزایش مقیاس ذخیره‌سازی انرژی بلندمدت.[4][5]

سیستم انرژی جهانی در حال حاضر در وضعیت تناقض عمیقی عمل می‌کند. این سیستم به طور همزمان به پیشرفت‌های بی‌سابقه‌ای در فناوری پاک دست می‌یابد، در حالی که همچنان به شدت به سوخت‌های فسیلی برای نیازهای غیرالکتریکی متکی است. با این حال، این واقعیت که انرژی‌های تجدیدپذیر اکنون می‌توانند تمام تقاضای جدید برق را جذب کنند، ثابت می‌کند که سخت‌ترین بخش گذار شبکه – افزایش عرضه برای مطابقت با رشد – سرانجام محقق شده است.[1][4]