گزارش نابرابری جهانی ۲۰۲۶: ۵۶ هزار میلیاردر، سه برابر ثروت نیمی از فقیرترین جمعیت جهان را در اختیار دارند.

یک استادیوم فوتبال پر از تماشاگر را تصور کنید. ۵۶ هزار نفری که در آن صندلی‌ها نشسته‌اند، نماینده ثروتمندترین ۰.۰۰۱ درصد از جمعیت جهان هستند. بر اساس «گزارش نابرابری جهانی ۲۰۲۶» که به تازگی منتشر شده، این گروه به اندازه یک استادیوم، اکنون دارایی‌هایی سه برابر بزرگ‌تر از مجموع دارایی‌های نیمه فقیرتر بشریت – یعنی چهار میلیارد نفر – را کنترل می‌کنند. این تمرکز فوق‌العاده سرمایه، مرحله جدیدی را در نابرابری اقتصادی جهانی نشان می‌دهد و بحث را از گسترش تدریجی شکاف ثروت به سمت شتاب ساختاری انباشت در بالاترین سطح تغییر می‌دهد. این گزارش که توسط بیش از ۲۰۰ محقق وابسته به آزمایشگاه نابرابری جهانی (World Inequality Lab) گردآوری شده، جامع‌ترین مجموعه داده‌ها را در مورد توزیع منابع جهانی تا به امروز ارائه می‌دهد.[1]

مقیاس محض این واگرایی، مفروضات اقتصادی سنتی در مورد رشد و توزیع را به چالش می‌کشد. در حالی که اقتصاد جهانی امروز ثروتمندتر از هر زمان دیگری در تاریخ بشر است، توزیع این ثروت به طور فزاینده‌ای نامتوازن شده است. ۵۰ درصد پایین‌تر جمعیت جهان در حال حاضر تنها ۲ درصد از کل ثروت جهان را در اختیار دارند. در مقابل، ۱۰ درصد بالا مالک ۷۵ درصد از کل ثروت شخصی هستند و ۵۳ درصد از کل درآمد را به خود اختصاص می‌دهند. این نابرابری در اوج مطلق هرم ثروت، حتی برجسته‌تر می‌شود. سهم ۵۶ هزار نفر در ۰.۰۰۱ درصد بالا از دارایی‌های جهانی، از حدود ۴ درصد در سال ۱۹۹۵ به بیش از ۶ درصد در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است؛ این یک تحکیم خاموش اما عمیق قدرت مالی است.[1][2]

برای درک سازوکار این تمرکز، لازم است به ماهیت مرکب‌شونده ثروت‌های هنگفت نگاه کنیم. از اواسط دهه ۱۹۹۰، ثروت میلیاردرها و افراد دارای صدها میلیون دلار، با نرخ متوسط ۸ درصد در سال رشد کرده است. این تقریباً دو برابر نرخ رشدی است که نیمه فقیرتر جمعیت تجربه کرده‌اند. با این حال، نرخ‌های رشد درصدی، واقعیت نقاط شروع پایه را پنهان می‌کنند. افزایش سالانه ۳.۴ درصدی برای فردی در ۵۰ درصد پایین، که به طور متوسط ۶۵۰۰ دلار دارایی دارد، به معنای تقریباً ۲۲۰ دلار ثروت اضافی در طول یک سال است. در مقابل، عضوی از ۰.۰۰۱ درصد بالا، با متوسط دارایی خالص ۱ میلیارد دلار، در همان سال بیش از ۴۸ میلیون دلار به دست می‌آورد.[3]

در اوج این توزیع، اعداد تقریباً انتزاعی می‌شوند. ۵۰ فرد ثروتمند سیاره، به طور متوسط هر کدام حدود ۵۳ میلیارد دلار ثروت دارند. با نرخ رشد ۸ درصدی، هر یک از آنها سالانه بیش از ۴.۵ میلیارد دلار به دارایی خالص خود اضافه می‌کنند. همانطور که ریکاردو گومز-کاررا (Ricardo Gómez-Carrera)، نویسنده اصلی گزارش، اشاره می‌کند، در حالی که یک فرد متوسط در نیمه پایین ممکن است در یک سال به اندازه کافی برای خرید یک یخچال دست دوم درآمد کسب کند، فردی در بالاترین سطح، معادل کل تولید ناخالص داخلی یک کشور کم‌درآمد را به دفتر حساب شخصی خود اضافه می‌کند. این پویایی تضمین می‌کند که بدون مداخله ساختاری، شکاف به صورت تصاعدی گسترش خواهد یافت.[1]

گزارش نابرابری جهانی ۲۰۲۶ تأکید می‌کند که این تمرکز شدید، محصول جانبی اجتناب‌ناپذیر جهانی‌سازی یا پیشرفت تکنولوژیک نیست، بلکه نتیجه انتخاب‌های سیاسی و نهادی خاص است. مهم‌ترین عامل در این میان، ساختار نظام‌های مالیاتی مدرن است. در بسیاری از کشورهایی که در این گزارش مورد بررسی قرار گرفته‌اند، افراد در بالاترین سطح توزیع ثروت، نرخ‌های مالیاتی مؤثری را می‌پردازند که اغلب پایین‌تر از نرخ‌های پرداختی توسط خانوارهای طبقه متوسط است. این قهقرایی بودن در بالا، ویژگی بارز اقتصاد جهانی معاصر است که به فوق‌ثروتمندان اجازه می‌دهد دارایی‌های خود را از مالیات متناسبی که برای حقوق‌بگیران اعمال می‌شود، محافظت کنند.[1][5]

سازوکار پشت این نابرابری مالیاتی در نحوه نگهداری و طبقه‌بندی ثروت نهفته است. اکثر کارگران عادی درآمد خود را از طریق دستمزد کسب می‌کنند که مستقیماً و به طور خودکار از طریق سیستم‌های حقوق و دستمزد مشمول مالیات می‌شود. با این حال، افراد فوق‌ثروتمند به ندرت به درآمد دستمزد مشمول مالیات متکی هستند. در عوض، آنها دارایی‌های خود را از طریق شبکه‌های پیچیده‌ای از شرکت‌ها، شرکت‌های مادر و تراست‌ها نگهداری می‌کنند. این ابزارهای مالی به آنها اجازه می‌دهد تا آنچه را که در غیر این صورت درآمد مشمول مالیات خواهد بود، به سود سرمایه‌ای تحقق‌نیافته یا بازده مالی با مالیات کم تبدیل کنند. از آنجایی که بسیاری از نظام‌های مالیاتی تنها درآمد تحقق‌یافته را هدف قرار می‌دهند نه ثروت انباشته شده را، ثروت‌های عظیم می‌توانند بدون اینکه مقامات مالیاتی به آنها دست بزنند، به صورت مرکب رشد کنند.[1][6]

این مزیت ساختاری با این اصل که بازده سرمایه به طور مداوم از رشد کلی اقتصادی پیشی می‌گیرد، تشدید می‌شود؛ پویایی که توسط توماس پیکتی (Thomas Piketty)، اقتصاددان و یکی از ویراستاران گزارش، به عنوان «r > g» مشهور شده است. هنگامی که نرخ بازده سرمایه‌گذاری‌ها، املاک و مستغلات و مالکیت شرکت‌ها از نرخ رشد دستمزدها و تولید اقتصادی فراتر رود، ثروت موروثی و سرمایه انباشته شده به ناچار سریع‌تر از درآمد کسب شده رشد خواهند کرد. تسهیل پولی پس از همه‌گیری و افزایش سرسام‌آور قیمت دارایی‌ها طی پنج سال گذشته، به عنوان یک شتاب‌دهنده بر این واقعیت ریاضی زیربنایی عمل کرده و ثروت میلیاردرها را به بالاترین حد تاریخی رسانده است.[1][4]

پیامدهای این تمرکز ثروت فراتر از حساب‌های بانکی افراد است و با سایر بحران‌های بزرگ جهانی، به ویژه تغییرات اقلیمی، تلاقی پیدا می‌کند. این گزارش نابرابری شدیدی را در مسئولیت اقلیمی برجسته می‌کند و اشاره دارد که ۱۰ درصد بالای جمعیت جهان مسئول ۷۷ درصد از انتشار کربن مرتبط با سرمایه هستند. سبدهای سرمایه‌گذاری فوق‌ثروتمندان به شدت به سمت صنایع پرکربن گرایش دارند. در نتیجه، تصمیمات مالی بخش کوچکی از جمعیت جهان تأثیر نامتناسبی بر اکوسیستم سیاره دارد، در حالی که هزینه‌های سازگاری با اقلیم به طور نامتناسبی توسط نیمه فقیرتر بشریت، که کمترین سهم را در این بحران دارند، تحمل می‌شود.[1][2]

تقسیمات جغرافیایی و منطقه‌ای نیز نقش مهمی در معماری نابرابری جهانی ایفا می‌کنند. نظام مالی جهانی اغلب به صورت نامتقارن عمل می‌کند و به نفع کشورهای ثروتمند و به ضرر اقتصادهای در حال توسعه است. بر اساس این گزارش، تقریباً ۱ درصد از تولید ناخالص داخلی جهانی هر سال از طریق انتقال خالص درآمد، از کشورهای فقیرتر به کشورهای ثروتمندتر جریان می‌یابد. این امر ناشی از بازده مازاد مداوم و پرداخت بهره کمتر بر بدهی‌های کشورهای ثروتمند است. این جریان معکوس سرمایه تقریباً سه برابر کل حجم کمک‌های توسعه جهانی است و عملاً تلاش‌ها برای ایجاد سرمایه انسانی و زیرساخت در کشورهای جنوب جهانی را تضعیف می‌کند.[1][3]

در کشورهایی مانند هند، نابرابری‌ها منعکس‌کننده روند جهانی هستند اما با پیامدهای محلی حاد. ۱۰ درصد بالای درآمدزای هند ۵۸ درصد از درآمد ملی را به خود اختصاص می‌دهند، در حالی که ۵۰ درصد پایین تنها ۱۵ درصد را دریافت می‌کنند. تمرکز ثروت حتی شدیدتر است، به طوری که ۱۰ درصد ثروتمندترین افراد تقریباً ۶۵ درصد از کل ثروت کشور را در اختیار دارند. این شکاف‌های اقتصادی به طور جدایی‌ناپذیری با نابرابری‌های اجتماعی مرتبط هستند، مانند نرخ مشارکت نیروی کار زنان که تنها ۱۵.۷ درصد است و یکی از پایین‌ترین نرخ‌ها در جهان محسوب می‌شود. تلاقی جنسیت، جغرافیا و سرمایه، موانع مرکبی را برای تحرک اقتصادی میلیاردها نفر ایجاد می‌کند.[3][5]

رسیدگی به این نابرابری‌های عمیقاً ریشه‌دار مستلزم فراتر رفتن از مدل‌های سنتی بازتوزیع است. نویسندگان گزارش نابرابری جهانی از یک رویکرد دوگانه حمایت می‌کنند: مالیات تصاعدی برای بازتوزیع ثروت موجود، و سیاست‌های «پیش‌توزیع» که برای عادلانه‌تر کردن خود فرآیند تولید ثروت طراحی شده‌اند. پیش‌توزیع شامل تغییرات ساختاری در بازارهای کار، حاکمیت شرکتی و دسترسی به آموزش است. به عنوان مثال، این گزارش اشاره می‌کند که میانگین هزینه آموزش به ازای هر کودک در آفریقای زیر صحرا حدود ۲۰۰ یورو است، در حالی که این رقم در آمریکای شمالی ۹۰۰۰ یورو است. بستن این شکاف ۴۰ به ۱ در سرمایه‌گذاری سرمایه انسانی، برای هموار کردن زمین بازی اقتصادی پیش از تولید ثروت، ضروری است.[1][2]

در جبهه مالیات، این گزارش تأثیر بالقوه یک مالیات حداقل جهانی بر میلیاردرها و افراد دارای صدها میلیون دلار را مدل‌سازی می‌کند. حتی با نرخ‌های متوسط، چنین مالیاتی می‌تواند بین ۰.۴۵ تا ۱.۱۱ درصد از تولید ناخالص داخلی جهانی را به عنوان درآمد عمومی جدید ایجاد کند. این به معنای سالانه صدها میلیارد دلار است. این وجوه می‌تواند برای سرمایه‌گذاری‌های تحول‌آفرین در مراقبت‌های بهداشتی، آموزش و سازگاری با اقلیم اختصاص یابد. طرفداران استدلال می‌کنند که یک مالیات هماهنگ جهانی بر ثروت نه تنها از نظر اقتصادی امکان‌پذیر است، بلکه برای بازگرداندن ظرفیت مالی به دولت‌هایی که پایه‌های مالیاتی‌شان توسط پناهگاه‌های ثروت فراساحلی فرسایش یافته، ضروری است.[1][4]

با این حال، اجرای چنین سیاست‌هایی با موانع سیاسی و عملی قابل توجهی روبرو است. منتقدان و طرفداران بازار اغلب هشدار می‌دهند که مالیات‌های تهاجمی بر ثروت می‌تواند منجر به فرار سرمایه، خفه کردن نوآوری و کاهش رشد کلی اقتصادی شود. ارزش‌گذاری دارایی‌های غیرنقدی، مانند شرکت‌های خصوصی یا مجموعه‌های هنری، چالش‌های اداری عظیمی را برای مقامات مالیاتی ایجاد می‌کند. علاوه بر این، هماهنگی جهانی مورد نیاز برای جلوگیری از انتقال ساده دارایی‌های میلیاردرها به پناهگاه‌های مالیاتی، بی‌سابقه است. در حالی که سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) با مالیات حداقل جهانی بر شرکت‌ها پیشرفت‌هایی داشته است، گسترش این چارچوب به ثروت فردی همچنان یک پیشنهاد بسیار بحث‌برانگیز باقی مانده است.[5][6]

با وجود این چالش‌ها، نویسندگان گزارش استدلال می‌کنند که هزینه عدم اقدام بسیار بالاتر است. هنگامی که شهروندان درک می‌کنند که ثروتمندترین افراد به نسبت مالیات‌دهندگان عادی سهم کمتری به جامعه می‌پردازند، اعتماد به نهادهای دموکراتیک به ناچار از بین می‌رود. قهقرایی بودن فزاینده در بالا، مشروعیت مالی دولت‌ها را تضعیف می‌کند و تأمین مالی خدمات عمومی یا پاسخ به بحران‌ها را به طور فزاینده‌ای دشوار می‌سازد. گزارش نابرابری جهانی ۲۰۲۶ هم به عنوان یک تشخیص صریح از واقعیت اقتصادی کنونی عمل می‌کند و هم یادآوری می‌کند که قوانین حاکم بر ثروت جهانی توسط سیاست‌گذاران نوشته شده‌اند و بنابراین، می‌توانند بازنویسی شوند.[1][5]