جنگ استانداردهای «پکس سیلیکا» و «وایکو»: مکانیسم‌های دوپاره شدن اقتصاد دیجیتال جهانی

روایت رایج این است که ایالات متحده و چین در یک رقابت ساده برای ساخت قدرتمندترین هوش مصنوعی قفل شده‌اند و برنده همه چیز را در اختیار خواهد گرفت. اما این دیدگاه، میدان نبرد واقعی را اساساً اشتباه درک می‌کند. درگیری واقعی بر سر این نیست که چه کسی بهترین مدل را می‌سازد؛ بلکه بر سر این است که چه کسی قوانین زیربنایی مسیر را می‌نویسد. ما شاهد تولد بی‌سر و صدای یک اقتصاد دیجیتال جهانی تکه‌تکه هستیم که نه توسط الگوریتم‌ها، بلکه توسط چارچوب‌های رقیب برای حکمرانی فناوری هدایت می‌شود. در یک سو، «پکس سیلیکا» (Pax Silica) به رهبری ایالات متحده قرار دارد، استراتژی‌ای که بر کنترل سخت‌افزار فیزیکی تأمین‌کننده نیروی عصر دیجیتال استوار است. در سوی دیگر، ابتکار سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی (WAICO) مورد حمایت چین قرار دارد که به دنبال استانداردسازی نرم‌افزار و جریان داده‌ها در سراسر جهان در حال توسعه است.[5]

برای درک این واگرایی، باید به مکانیسم‌هایی که هر طرف به کار می‌گیرد، نگاه کرد. ایالات متحده به طور مؤثری زنجیره تأمین نیمه‌رساناها را به سلاح تبدیل کرده و محیط نظارتی‌ای ایجاد کرده است که محققان آن را «پکس سیلیکا» نامیده‌اند. واشنگتن با اجرای کنترل‌های گسترده صادرات و استفاده از اتحاد با مراکز کلیدی تولید مانند ژاپن و هلند، قصد دارد یک گلوگاه قاطع بر روی سیلیکون پیشرفته مورد نیاز برای آموزش مدل‌های هوش مصنوعی پیشرو حفظ کند. این رویکرد، سخت‌افزار فیزیکی را به عنوان داور نهایی برتری فناوری در نظر می‌گیرد و فرض می‌کند که هر کس تراشه‌ها را کنترل کند، آینده محاسبات را کنترل خواهد کرد.

با این حال، این استراتژی سخت‌افزارمحور یک نقطه کور مهم دارد: فرض می‌کند که بقیه جهان به سادگی یک وضعیت وابستگی فناوری دائمی را خواهند پذیرفت. در پاسخ، پکن از چارچوب WAICO حمایت کرده و میدان نبرد را از سیلیکون به نرم‌افزار تغییر داده است. ابتکار WAICO به جای تلاش برای تطبیق فوری با قابلیت‌های سخت‌افزاری ایالات متحده، بر ایجاد استانداردهای نرم‌افزاری قابل تعامل، چارچوب‌های هوش مصنوعی منبع باز و توافق‌نامه‌های اشتراک داده‌های فرامرزی متناسب با «جنوب جهانی» (Global South) تمرکز دارد. این یک استراتژی تکثیر است تا محدودیت.[1][2]

تفاوت ساختاری بین این دو رویکرد عمیق است. چارچوب ایالات متحده، که به شدت تحت تأثیر دستورالعمل‌هایی مانند چارچوب مدیریت ریسک هوش مصنوعی NIST است، بر امنیت، همسویی و کنترل دقیق بر فناوری‌های با کاربرد دوگانه تأکید دارد. این رویکرد ذاتاً دفاعی است و برای محافظت از یک برتری طراحی شده است. در مقابل، پیشنهاد WAICO بر «حاکمیت دیجیتال» و توسعه فراگیر تأکید دارد و به اقتصادهای نوظهور یک زیرساخت دیجیتال «وصل کن و بازی کن» (plug-and-play) ارائه می‌دهد که نیازی به پیمایش مجوزهای پیچیده صادراتی غربی ندارد. برای یک کشور در حال توسعه که به دنبال دیجیتالی کردن اقتصاد خود است، جذابیت ابزارهای نرم‌افزاری استاندارد و قابل دسترس اغلب بر نیاز به سریع‌ترین پردازنده‌های مطلق غلبه می‌کند.[2][3]

این پویایی فعالانه اکوسیستم فناوری جهانی را دو شاخه می‌کند. شرکت‌های چندملیتی به طور فزاینده‌ای مجبور می‌شوند دو نسخه جداگانه از محصولات خود را مهندسی کنند: یکی مطابق با الزامات سخت‌افزاری و امنیتی سختگیرانه پکس سیلیکا، و دیگری طراحی شده برای تعامل با شبکه‌های همسو با WAICO که در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین در حال گسترش هستند. این تکرار تلاش، یک مالیات پنهان عظیم بر نوآوری جهانی است که اساساً اقتصاد صنعت فناوری را تغییر می‌دهد.[4]

مفهوم «اسپلینترنت» (Splinternet یا اینترنت تکه‌تکه) جدید نیست، اما ماهیت آن تکامل یافته است. یک دهه پیش، این اصطلاح عمدتاً به سانسور محتوا و دیوارهای آتش ملی اشاره داشت—یک تقسیم در لایه کاربردی. امروز، این شکاف عمیق‌تر به پشته بنیادی نفوذ می‌کند. ما شاهد ظهور پروتکل‌های متمایز و ناسازگار برای معماری رایانش ابری، بومی‌سازی داده‌ها و حتی استانداردهای ارتباطی پایه بین دستگاه‌های اینترنت اشیا (IoT) هستیم. هنگامی که استانداردهای سخت‌افزاری و نرم‌افزاری واگرا می‌شوند، زیرساخت فیزیکی خود اینترنت شروع به دوپاره شدن می‌کند.[1][5]

در میانه این جنگ استانداردها، بلوکی رو به رشد از کشورهای «بی‌طرف دیجیتال» گرفتار شده‌اند. اتحادیه اروپا، هند و چندین کشور خاورمیانه به شدت در تلاشند تا راه سومی را برای خود باز کنند. به عنوان مثال، اتحادیه اروپا از اندازه بازار خود برای تحمیل چارچوب‌های نظارتی خود، مانند قانون هوش مصنوعی (AI Act)، استفاده کرده و تلاش می‌کند به جای یک طرف درگیر، به عنوان یک داور جهانی عمل کند. هند نیز در حال ساخت «زیرساخت عمومی دیجیتال» خود است تا اطمینان حاصل کند که مستقل از انحصارات سخت‌افزاری آمریکایی و اکوسیستم‌های نرم‌افزاری چینی باقی می‌ماند.[1][4]

با این حال، حفظ بی‌طرفی دیجیتال به طور فزاینده‌ای پرهزینه می‌شود. با بلوغ اکوسیستم‌های پکس سیلیکا و WAICO، اصطکاک فنی بین آنها به ناچار افزایش خواهد یافت. یک تلفن هوشمند که برای یک شهر هوشمند سازگار با WAICO طراحی شده است، ممکن است برای تعامل ایمن با یک شبکه مالی تحت حاکمیت پکس سیلیکا دچار مشکل شود. برای کسب‌وکارها، این بدان معناست که دوران «یک بار بساز، در سطح جهانی مستقر کن» عملاً به پایان رسیده است. زنجیره‌های تأمین باید نه تنها در برابر اختلالات فیزیکی، بلکه در برابر تغییرات ناگهانی در سازگاری نظارتی نیز انعطاف‌پذیر باشند.[5]

ماندگاری بلندمدت استراتژی پکس سیلیکا یک سؤال باز باقی می‌ماند. تاریخ نشان می‌دهد که تحریم‌های سخت‌افزاری به ندرت برای همیشه موفق می‌شوند؛ آنها معمولاً به جای تسلط دائمی، زمان می‌خرند. با مجبور کردن رقبا به توسعه زنجیره‌های تأمین بومی، کنترل‌های سختگیرانه صادراتی می‌توانند ناخواسته همان استقلال فناوری را که به دنبال جلوگیری از آن هستند، تسریع کنند. اگر چین با موفقیت یک اکوسیستم نیمه‌رسانای بالغ، هرچند کمی قدیمی‌تر، راه‌اندازی کند که کاملاً با استانداردهای نرم‌افزاری WAICO ادغام شود، مزیت سخت‌افزاری ایالات متحده می‌تواند در بخش‌های وسیعی از بازار جهانی خنثی شود.[2]

در مقابل، چارچوب WAICO با آسیب‌پذیری‌های ساختاری خود مواجه است. قابلیت تعامل نرم‌افزاری نیازمند درجه بالایی از اعتماد و هماهنگی مستمر بین کشورهای عضو است. اگر این ابتکار صرفاً به عنوان ابزاری برای جاه‌طلبی‌های ژئوپلیتیکی پکن تلقی شود تا یک تلاش چندجانبه واقعی، پذیرش آن در میان کشورهای بدبین ممکن است متوقف شود. علاوه بر این، با افزایش نیاز محاسباتی مدل‌های هوش مصنوعی، فیزیک محض قدرت پردازش ممکن است در نهایت کشورهای همسو با WAICO را مجبور کند که صرف نظر از هزینه سیاسی، به سخت‌افزار پکس سیلیکا دسترسی پیدا کنند.[1][2]

در نهایت، این جنگ استانداردها نشان‌دهنده بلوغ اقتصاد دیجیتال است. دیدگاه آرمان‌شهری اولیه از یک اینترنت واحد و بدون مرز که توسط مجموعه‌ای جهانی از پروتکل‌ها اداره می‌شود، یک ناهنجاری در دوران پس از جنگ سرد بود. از آنجایی که زیرساخت دیجیتال به موتور اصلی امنیت ملی و رشد اقتصادی تبدیل شده است، کاملاً قابل پیش‌بینی است که تحت تأثیر همان نیروهای ژئوپلیتیکی قرار گیرد که مسیرهای تجارت فیزیکی و بازارهای انرژی را اداره می‌کنند.[4][5]

تولد بی‌سر و صدای این اقتصاد دیجیتال تکه‌تکه لزوماً یک فاجعه نیست، اما یک تغییر پارادایم عمیق است. این وضعیت نیازمند نوع جدیدی از دیپلماسی فناوری است، جایی که مهندسان و سیاست‌گذاران باید دست در دست هم کار کنند تا در دنیایی از استانداردهای رقیب حرکت کنند. آینده نه با یک برنده واحد، بلکه با میزان موفقیت کشورها و شرکت‌ها در ایجاد پل‌هایی بر روی شکاف دیجیتالی رو به گسترش تعریف خواهد شد.[5]