پایان «سود جمعیتی»: چگونه فروپاشی باروری جهانی آینده اقتصاد جهان را بازنویسی می‌کند

جهان در حال نزدیک شدن به یک آستانه عمیق و برگشت‌ناپذیر است. در تمام طول تاریخ مدرن بشر، رشد اقتصاد کلان به طور ناگسستنی با گسترش بیولوژیکی گره خورده است. افراد بیشتر به معنای نیروی کار بزرگتر، پایگاه مصرف‌کنندگان در حال گسترش و تولید کل بالاتر بود. فرض اساسی زیربنای سرمایه‌داری جهانی، برنامه‌ریزی شهری و شبکه‌های ایمنی اجتماعی این بود که جمعیت انسانی به سادگی به رشد خود ادامه خواهد داد و موتور دائمی شتاب جمعیتی را فراهم می‌کند.[7]

اما آن دوران گسترش بی‌پایان به سرعت در حال پایان یافتن است. بر اساس پیش‌بینی‌های جامع جمعیتی که در نشریه «لنست» (The Lancet) منتشر شده، نرخ باروری کل جهانی بسیار سریع‌تر از آنچه قبلاً توسط نهادهای بین‌المللی پیش‌بینی می‌شد، در حال سقوط است. این داده‌ها یک کاهش سریع و ساختاری را نشان می‌دهند که مسیر جمعیتی تقریباً هر ملتی روی زمین را، صرف نظر از جغرافیا، مذهب یا سیستم اقتصادی، در حال تغییر شکل است.[1]

این ارقام واقعیت جدید و سختی را ترسیم می‌کنند. تا سال ۲۰۵۰، بیش از سه چهارم کل کشورها و قلمروها به زیر نرخ جایگزینی ۲.۱ فرزند به ازای هر زن سقوط خواهند کرد—این آستانه آماری برای حفظ اندازه جمعیت بدون نیاز به مهاجرت است. پیش‌بینی می‌شود که تا سال ۲۱۰۰، این رقم به ۹۷ درصد شگفت‌انگیز برسد. جهان در حال گذار از وضعیت رشد دائمی جمعیت به وضعیت کاهش طبیعی جمعیت است، جایی که تعداد مرگ و میرها در مقیاس جهانی از تولدهای زنده پیشی می‌گیرد.[1]

برای دهه‌ها، این گذار جمعیتی قریب‌الوقوع منحصراً در قالب اصطلاحات فاجعه‌بار مطرح شده است. کارشناسان و سیاست‌گذاران مکرراً در مورد «بمب ساعتی جمعیتی» هشدار داده‌اند که تهدید می‌کند سیستم‌های بازنشستگی ملی را ورشکست کند، شهرهای پر جنب و جوش را خالی سازد و نوآوری جهانی را راکد کند. روایت غالب، روایت زوال مدیریت شده بوده است، با این فرض که کوچک شدن نیروی کار ذاتاً اقتصاد جهانی فقیرتر و کم‌تحرک‌تری را تضمین می‌کند.[5]

با این حال، اجماع رو به رشدی در میان اقتصاددانان برجسته، جمعیت‌شناسان و کارشناسان سیاست‌گذاری، چارچوبی اساساً متفاوت و بسیار خوش‌بینانه‌تر را پیشنهاد می‌کند. پایان سود جمعیتی یک فروپاشی نیست، بلکه بلوغ ضروری و سودمند جامعه بشری است. به جای بحرانی که باید از آن جلوگیری کرد، تثبیت جمعیت جهانی به طور فزاینده‌ای به عنوان یک فرصت عمیق برای بازنویسی قواعد رفاه اقتصادی دیده می‌شود.[2][7]

برای درک این تغییر الگو، ابتدا درک مکانیسم‌های «اولین سود جمعیتی» ضروری است. در طول قرن بیستم، در حالی که پزشکی مدرن باعث کاهش شدید مرگ و میر کودکان شد اما نرخ زاد و ولد به طور موقت بالا باقی ماند، کشورهای در حال توسعه شاهد افزایش عظیمی در جمعیت سن کار خود بودند. این امر نسبت بی‌سابقه‌ای از کارگران فعال به افراد تحت تکفل را ایجاد کرد.[6]

این مازاد عظیم نیروی کار جوان و در دسترس، صنعتی شدن سریع جهانی و گسترش اقتصادی بی‌سابقه‌ای را تغذیه کرد. با این حال، وابستگی‌های ساختاری به نیروی کار ارزان و فراوان انسانی را نیز به وجود آورد. در بسیاری از مناطق، حجم صرف کارگران موجود، رشد دستمزد فردی را سرکوب کرد و صنایع بسیار استخراجی و کار فشرده را به هزینه مستقیم پایداری زیست‌محیطی و رفاه کارگران تشویق نمود.[5]

با کاهش نرخ باروری جهانی، آن سود اولیه و مبتنی بر حجم، قطعاً منقضی می‌شود. در عوض، جوامع پیشرفته و در حال توسعه به طور یکسان شروع به بهره‌برداری از چیزی می‌کنند که صندوق جمعیت سازمان ملل متحد (UNFPA) آن را «دومین سود جمعیتی» می‌نامد. این مرحله جدید از توسعه اقتصادی، تمرکز را به طور کامل از کمیت کارگران به کیفیت نیروی کار و تاب‌آوری نهادهای اجتماعی تغییر می‌دهد.[2]

موتور محرک این سود دوم، یک پدیده اجتماعی-اقتصادی مستند به نام «معاوضه کمیت-کیفیت» است. هنگامی که خانواده‌ها تصمیم می‌گیرند فرزندان کمتری داشته باشند، به طور سیستماتیک منابع بسیار بیشتری—از جمله زمان، سرمایه مالی و تمرکز آموزشی—را در رشد هر فرزند سرمایه‌گذاری می‌کنند. هزینه فرصت فرزندآوری، رفتار والدین را به سمت به حداکثر رساندن پتانسیل یک واحد خانواده کوچک‌تر سوق می‌دهد.[5]

این تغییر در سطح خرد در داخل خانوارهای فردی، به یک تحول عظیم در سطح کلان برای اقتصاد جهانی تبدیل می‌شود. نسل کوچک‌تری از کارگران با سطوح به مراتب بالاتری از تحصیلات رسمی، مهارت‌های فنی تخصصی و سرمایه انسانی کلی وارد بازار کار می‌شوند. نیروی کار ذاتاً توانمندتر، سازگارتر و آماده‌تر برای کار فکری با ارزش بالا می‌شود تا وظایف دستی تکراری.[2][3]

همزمان، انگیزه‌های اقتصاد کلان برای کسب‌وکارهای جهانی دستخوش یک تنظیم مجدد ساختاری و عظیم می‌شوند. هنگامی که نیروی کار انسانی فوق‌العاده فراوان است، شرکت‌ها انگیزه مالی کمی برای نوآوری یا بهبود شرایط کار دارند. اما هنگامی که نیروی کار به دلیل کوچک شدن جمعیت در سن کار کمیاب می‌شود، ذاتاً گران‌تر و بسیار با ارزش‌تر می‌گردد.[3]

برای حفظ و گسترش بهره‌وری بدون اتکا به نیروی کار در حال رشد مداوم، شرکت‌ها مجبور به سرمایه‌گذاری سنگین در فناوری پیشرفته هستند. صندوق بین‌المللی پول (IMF) اشاره می‌کند که کوچک شدن جمعیت‌ها به عنوان کاتالیزور اصلی اقتصادی برای پذیرش گسترده و تسریع شده هوش مصنوعی، رباتیک پیشرفته و سیستم‌های خودکارسازی نسل بعدی در تمام بخش‌ها عمل خواهد کرد.[3]

نکته حیاتی این است که این فناوری‌های پیشرفته، به جای جایگزینی صرف کارگران انسانی برای کاهش هزینه‌های عملیاتی، برای تقویت نیروی کار کمیاب و بسیار تحصیل‌کرده به کار گرفته خواهند شد. از نظر تاریخی، تقویت فناوری، بهره‌وری سرانه را افزایش می‌دهد، که به نوبه خود دستمزدها را برای کارگران انسانی که این سیستم‌های خودکار را مدیریت، نگهداری و هدایت می‌کنند، به طور قابل توجهی بالاتر می‌برد. اقتصاد از کار فشرده به سرمایه فشرده تغییر می‌کند.[3][7]

فراتر از تحولات عمیق در بازار کار، تثبیت و انقباض نهایی جمعیت جهانی، تسکین ساختاری و بی‌سابقه‌ای را برای اکوسیستم‌های تحت فشار شدید سیاره ارائه می‌دهد. پیامدهای زیست‌محیطی فروپاشی باروری، مسلماً مهم‌ترین و فوری‌ترین مزیت جهانی آن است.[4]

تحلیلگران در «وود مکنزی» (Wood Mackenzie) اخیراً کاهش جمعیت‌شناختی را به عنوان یک عامل ساختاری عمده شناسایی کرده‌اند که تقاضای بلندمدت جهانی برای انرژی و کالاها را به طور اساسی تغییر شکل خواهد داد. جمعیتی که در اواسط دهه ۲۰۸۰ در حدود ۱۰.۳ میلیارد نفر به اوج خود می‌رسد—و سپس تا پایان قرن به آرامی شروع به انقباض می‌کند—ریاضیات زیربنایی مصرف منابع جهانی را به شدت دگرگون می‌سازد.[4]

افراد کمتر ذاتاً به معنای تقاضای کل کمتر برای سوخت‌های فسیلی، جنگل‌زدایی کمتر مورد نیاز برای کشاورزی انبوه، و مسیری به مراتب دست‌یافتنی‌تر برای انتشار خالص صفر جهانی است. فشار بی‌امان و فزاینده بر سیستم‌های آب شیرین، زمین‌های قابل کشت و زنجیره‌های تأمین مواد معدنی حیاتی سرانجام شروع به کاهش خواهد کرد و اهداف اقلیمی پایدار را به جای یک هدف نظری، به یک امکان واقع‌بینانه تبدیل می‌کند.[3][4]

این گذار تاریخی مطمئناً کاملاً بدون اصطکاک نخواهد بود. در کوتاه‌مدت تا میان‌مدت، دولت‌های ملی باید شبکه‌های ایمنی اجتماعی را به طور اساسی بازطراحی کنند، سنین بازنشستگی سنتی را مورد بازنگری قرار دهند و «تاب‌آوری جمعیتی» قوی ایجاد کنند تا از جمعیت‌های به سرعت در حال پیر شدن در طول دهه‌های گذار، قبل از اینکه خودکارسازی به طور کامل شکاف بهره‌وری را پر کند، حمایت نمایند.[2]

اما مقصد نهایی این تحول جمعیتی، یک تعادل جهانی بسیار پایدارتر و عادلانه‌تر است. قرن بیست و یکم با یک گذار ضروری از رشد اقتصادی استخراجی و مبتنی بر حجم، به رفاه فشرده و مبتنی بر ارزش تعریف خواهد شد که رفاه فرد را بر گسترش صرف جمعی اولویت می‌دهد.[7]

با جدا کردن قطعی شکوفایی انسان از گسترش بی‌پایان بیولوژیکی، فروپاشی باروری جهانی نشان‌دهنده پایان پیشرفت اقتصادی نیست. در عوض، به آرامی در حال پایه‌ریزی ساختاری برای جهانی ثروتمندتر، هوشمندتر و از نظر زیست‌محیطی بسیار متعادل‌تر است، جایی که فناوری و سرمایه انسانی دست در دست هم برای ارتقای استاندارد زندگی جهانی کار می‌کنند.[7]