بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تحت توافق موقت جدید، بازدید از سایت‌های هسته‌ای ایران را از سر می‌گیرند

رئیس نهاد نظارتی هسته‌ای سازمان ملل روز چهارشنبه اعلام کرد که بازرسان بین‌المللی به زودی بازدید از سایت‌های بسیار حساس غنی‌سازی هسته‌ای ایران را از سر خواهند گرفت. این اقدام، ستون اصلی توافق موقت جدیدی است که میان واشنگتن و تهران حاصل شده است. این اعلامیه توسط رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA)، نشان‌دهنده یک پیشرفت دیپلماتیک مهم پس از سال‌ها تنش فزاینده و مذاکرات متوقف‌شده است.[1][2]

تأیید گروسی به ۲۴ ساعت گمانه‌زنی شدید و اظهارات متناقض مقامات آمریکایی و ایرانی در مورد دامنه دقیق بازرسی‌ها پایان داد. تحت چارچوب جدید، تیم‌های آژانس اجازه خواهند داشت تجهیزات نظارتی را سرویس‌دهی کرده و بازدیدهای هدفمندی از تأسیسات، از جمله کارخانه‌های غنی‌سازی زیرزمینی نطنز و فردو، انجام دهند. این امر لایه حیاتی از نظارت بین‌المللی را که در سال‌های اخیر قطع شده بود، بازیابی می‌کند.[1][5]

توافق گسترده‌تر «توقف در برابر توقف» (freeze-for-freeze) از ایران می‌خواهد که انباشت اورانیوم غنی‌شده با خلوص ۶۰ درصد – سطحی که به طرز خطرناکی به درجه تسلیحاتی نزدیک است – را متوقف کرده و بخشی از ذخایر موجود خود را رقیق کند. در مقابل، ایالات متحده با کاهش هدفمند تحریم‌ها موافقت کرده است که عمدتاً شامل آزادسازی حدود ۵ میلیارد دلار از دارایی‌های مسدود شده ایران در حساب‌های بین‌المللی محدود است که تنها می‌توانند برای خریدهای بشردوستانه استفاده شوند.[3][5]

جزئیات عملیاتی که توسط آژانس بین‌المللی انرژی اتمی ارائه شده، نشان می‌دهد که تا ۲۷ دوربین نظارتی و دستگاه‌های نظارت آنلاین غنی‌سازی در روزهای آینده مجدداً متصل خواهند شد. در حالی که این میزان کمتر از دسترسی جامعی است که تحت برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در سال ۲۰۱۵ اعطا شده بود، کارشناسان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای تأکید می‌کنند که این اقدام به طور مؤثری از پیشرفت‌های هسته‌ای ایران جلوگیری می‌کند و مانع از جهش‌های شناسایی‌نشده در قابلیت‌های هسته‌ای آن می‌شود، در حالی که تلاش‌های دیپلماتیک گسترده‌تر ادامه دارد.[2][5]

دولت بایدن از این توافق موقت به عنوان یک اقدام ضروری برای مهار بحران هسته‌ای در حال شکل‌گیری دفاع کرده است. مقامات وزارت امور خارجه استدلال می‌کنند که این توافق خطرناک‌ترین فعالیت‌های هسته‌ای ایران را محدود می‌کند و داده‌های قابل تأییدی را برای جامعه بین‌المللی فراهم می‌سازد تا اطمینان حاصل شود که این برنامه صلح‌آمیز باقی می‌ماند، بدون اینکه ساختار اصلی تحریم‌های اقتصادی ایالات متحده لغو شود.[5]

با این حال، این توافق واکنش شدید متحدان سنتی ایالات متحده در منطقه را برانگیخته است. مقامات اسرائیلی به سرعت این پیمان را محکوم کرده و آن را «اشتباهی تاریخی» خواندند که به تجاوز ایران پاداش می‌دهد و وضعیت آن را به عنوان یک کشور در آستانه هسته‌ای شدن مشروعیت می‌بخشد. اسرائیل مجدداً تأکید کرده است که به این توافق پایبند نیست و حق انجام اقدام نظامی مستقل، پنهانی یا آشکار، را برای جلوگیری از دستیابی تهران به سلاح هسته‌ای برای خود محفوظ می‌دارد.[6]

در داخل، دولت ایالات متحده با مخالفت شدید جمهوری‌خواهان کنگره روبرو است که این توافق را به عنوان یک امتیاز خطرناک مورد انتقاد قرار داده‌اند. منتقدان استدلال می‌کنند که آزادسازی وجوه مسدود شده، یک کمک مالی حیاتی به دولت ایران می‌دهد که به ادعای آنها، به جای استفاده برای اهداف بشردوستانه، به گروه‌های شبه‌نظامی نیابتی در سراسر خاورمیانه سرازیر خواهد شد.[4]

در تهران، دولت با دقت روایت داخلی را مدیریت می‌کند تا از ظاهر تسلیم شدن اجتناب کند. رسانه‌های دولتی از سرگیری بازرسی‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را به جای یک امتیاز اجباری در برابر فشار غرب، به عنوان یک اقدام «داوطلبانه» همکاری جلوه داده‌اند و بر پیروزی اقتصادی در تضمین دسترسی به میلیاردها دلار دارایی مسدود شده تأکید می‌کنند.[3][7]

تمرکز فوری اکنون به اجرای لجستیکی مأموریت آژانس معطوف شده است. انتظار می‌رود بازرسان تا پایان هفته وارد تهران شوند تا روند پیچیده کالیبره کردن مجدد تجهیزات غیرفعال و تأیید سطوح ذخایر فعلی ایران را آغاز کنند. هرگونه تأخیر یا مانع‌تراشی در این فرآیند می‌تواند به سرعت تفاهم دیپلماتیک شکننده را از بین ببرد.[1][2]

در حالی که توافق موقت با موفقیت تهدید فوری یک گریز هسته‌ای یا حمله نظامی پیشگیرانه را کاهش می‌دهد، دیپلمات‌ها هشدار می‌دهند که این تنها یک راه‌حل موقتی است. اختلافات اساسی بر سر برنامه موشکی بالستیک ایران، نفوذ منطقه‌ای آن و سرنوشت نهایی زیرساخت‌های هسته‌ای آن حل نشده باقی مانده است و چشم‌انداز یک معاهده جامع و دائمی را بسیار نامشخص می‌سازد.[2][5]