گوش دادن به موسیقی خطر ابتلا به زوال عقل را تا ۴۰ درصد کاهش می‌دهد

پیر شدن بخش اجتناب‌ناپذیری از زندگی است و ترس از دست دادن خاطرات و توانایی‌های شناختی، یکی از بزرگترین نگرانی‌های دوران سالمندی به شمار می‌رود. بسیاری از افراد برای محافظت از مغز خود به دنبال راه‌حل‌های پیچیده پزشکی، تمرینات دشوار ذهنی یا مکمل‌های گران‌قیمت هستند. اما چه می‌شد اگر یکی از قوی‌ترین سپرهای دفاعی در برابر زوال شناختی، از قبل در تلفن همراه، دستگاه پخش موسیقی یا رادیوی شما وجود داشت و استفاده از آن هیچ هزینه‌ای در بر نداشت؟[1][3]

نتایج یک پژوهش گسترده و جدید که توسط محققان دانشگاه موناش استرالیا انجام شده است، نشان می‌دهد که یک عادت ساده روزانه می‌تواند تأثیری شگرف بر سلامت مغز داشته باشد. بر اساس این مطالعه، سالمندانی که به طور منظم و مداوم به موسیقی گوش می‌دهند، خطر ابتلا به زوال عقل در آن‌ها نزدیک به ۴۰ درصد کاهش می‌یابد. این آمار در دنیای تحقیقات مرتبط با بیماری آلزایمر، یک دستاورد چشمگیر محسوب می‌شود.[2][4]

پیش از آنکه به سراغ جزئیات آماری برویم، باید درک کنیم که یک ملودی ساده چگونه می‌تواند از ساختار فیزیکی مغز محافظت کند. موسیقی در مغز تنها در یک نقطه خاص پردازش نمی‌شود، بلکه شبکه‌ای گسترده و پیچیده از نورون‌ها را درگیر می‌کند. هنگامی که به یک آهنگ گوش می‌دهید، مغز شما در حال انجام یک تمرین ورزشی تمام‌عیار است که بخش‌های مختلفی را به طور همزمان فعال می‌کند.[3][6]

امواج صوتی ابتدا قشر شنوایی را تحریک می‌کنند، اما تأثیر موسیقی به همین جا ختم نمی‌شود. ریتم آهنگ بخش‌های حرکتی مغز را فعال می‌کند (حتی اگر فقط در ذهن خود با آهنگ همراهی کنید یا پای خود را تکان دهید)، در حالی که ملودی و شعر، مراکز پردازش احساسات مانند آمیگدال و مراکز حافظه مانند هیپوکامپ را بیدار می‌کنند. این درگیری همزمان، بخش‌های مختلف مغز را وادار می‌کند تا با یکدیگر ارتباط برقرار کرده و شبکه‌های عصبی را تقویت کنند.[3][6]

این ارتباطات گسترده به پدیده‌ای به نام «انعطاف‌پذیری عصبی» کمک می‌کند. انعطاف‌پذیری عصبی توانایی مغز برای ایجاد مسیرهای عصبی جدید و تغییر ساختار خود است. با تحریک مداوم این مسیرها از طریق موسیقی، مغز می‌تواند راه‌های جایگزینی برای دور زدن مناطق آسیب‌دیده پیدا کند و در برابر زوال شناختی و تجمع پلاک‌های مخرب مرتبط با آلزایمر، مقاوم‌تر شود.[2][3]

داده‌های این پژوهش که از بررسی بیش از ۱۰ هزار و ۸۰۰ فرد سالمند بالای ۷۰ سال به دست آمده، بسیار قابل توجه است. محققان با استفاده از داده‌های مطالعات طولانی‌مدت دریافتند افرادی که «همیشه» به موسیقی گوش می‌دهند، در مقایسه با کسانی که هرگز یا به ندرت این کار را انجام می‌دهند، با کاهش ۳۹ درصدی خطر ابتلا به زوال عقل روبرو هستند.[1][2][5]

علاوه بر این، این گروه از افراد کاهش ۱۷ درصدی در بروز اختلالات شناختی عمومی را تجربه کردند. آن‌ها همچنین در آزمون‌های ارزیابی شناخت کلی و به ویژه «حافظه رویدادی» نمرات بالاتری کسب کردند. حافظه رویدادی همان توانایی یادآوری اتفاقات روزمره است که معمولاً یکی از اولین عملکردهایی است که در مراحل ابتدایی بیماری آلزایمر دچار آسیب می‌شود.[4][5]

اما گوش دادن منفعلانه تنها راه بهره‌مندی از مزایای موسیقی نیست. این مطالعه نشان داد که مشارکت فعال، مانند نواختن یک ساز موسیقی، نیز با کاهش ۳۵ درصدی خطر ابتلا به زوال عقل مرتبط است. نواختن ساز نیازمند هماهنگی حرکتی دقیق، خواندن نت‌ها، درک ریتم و پردازش همزمان صداست که تمرینی مضاعف و چالش‌برانگیز برای مغز محسوب می‌شود.[1][5]

جالب اینجاست که شرکت‌کنندگانی که هم به طور منظم به موسیقی گوش می‌دادند و هم ساز می‌نواختند، کاهش ۳۳ درصدی در خطر زوال عقل و کاهش ۲۲ درصدی در خطر اختلال شناختی را نشان دادند. محققان ارشد این مطالعه تأکید می‌کنند که پیری مغز تنها به ژنتیک و گذر عمر بستگی ندارد، بلکه انتخاب‌های محیطی و سبک زندگی نیز در تعیین سرنوشت شناختی انسان نقش بسزایی دارند.[2][4]

با این حال، علم همیشه با عدم قطعیت‌هایی همراه است و محققان با صراحت به محدودیت‌های این مطالعه اشاره می‌کنند. از آنجا که این یک مطالعه مشاهده‌ای است، نمی‌تواند رابطه علت و معلولی قطعی را اثبات کند. این سوال همچنان مطرح است: آیا گوش دادن به موسیقی مستقیماً از زوال عقل جلوگیری می‌کند، یا افرادی که از نظر شناختی سالم‌ترند و سبک زندگی پویاتری دارند، تمایل بیشتری به گوش دادن به موسیقی نشان می‌دهند؟[1][6]

علاوه بر تحریک مستقیم شبکه‌های عصبی، مکانیسم‌های غیرمستقیم دیگری نیز ممکن است در این روند محافظتی نقش داشته باشند. موسیقی، به ویژه آهنگ‌های آرام‌بخش یا نوستالژیک، می‌تواند سطح کورتیزول (هورمون استرس) را در بدن به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد. استرس مزمن و التهاب سیستمیک از عوامل شناخته‌شده در تسریع روند تخریب سلول‌های عصبی هستند.[3][4]

همچنین، گوش دادن به موسیقی لذت‌بخش باعث ترشح دوپامین در مغز می‌شود. دوپامین یک انتقال‌دهنده عصبی است که نقش مهمی در انگیزه، تنظیم خلق و خو و عملکرد شناختی ایفا می‌کند. حفظ سطح مناسب دوپامین برای سلامت طولانی‌مدت مغز و جلوگیری از افسردگی که خود یکی از عوامل خطر زوال عقل است، ضروری به نظر می‌رسد.[3]

در دنیایی که هنوز درمان دارویی قطعی و کاملی برای بیماری آلزایمر و سایر اشکال زوال عقل کشف نشده است، مداخلات مبتنی بر سبک زندگی اهمیت دوچندانی پیدا می‌کنند. موسیقی یک ابزار درمانی بدون عوارض جانبی، ارزان‌قیمت و در دسترس برای همه اقشار جامعه است که نیازی به نسخه پزشک ندارد.[2][5]

حتی برای کسانی که در حال حاضر با زوال عقل دست و پنجه نرم می‌کنند، موسیقی‌درمانی نشان داده است که می‌تواند به کاهش بی‌قراری، پرخاشگری و بهبود ارتباطات اجتماعی کمک کند. پخش آهنگ‌های دوران جوانی برای این بیماران گاهی می‌تواند خاطراتی را بیدار کند که به نظر می‌رسید برای همیشه در غبار بیماری گم شده‌اند.[3]

پیام نهایی این پژوهش روشن است: محافظت از مغز لزوماً نیازمند کارهای طاقت‌فرسا نیست. گنجاندن چند دقیقه موسیقی در برنامه روزانه، چه گوش دادن به یک قطعه کلاسیک، چه زمزمه کردن با یک ترانه قدیمی، و چه تلاش برای یادگیری چند آکورد ساده روی گیتار، می‌تواند سرمایه‌گذاری ارزشمندی برای آینده سلامت شناختی شما باشد.[1][2][4]