کشف دریایی از چندضلعی‌های کندویی در مریخ؛ راز جدید مریخ‌نورد کیوریاسیتی

مریخ‌نورد کیوریاسیتی (Curiosity) ناسا در جریان صعود تدریجی خود از دامنه‌های کوه شارپ، با منظره‌ای خیره‌کننده و بی‌سابقه روبه‌رو شده است. با ورود به دره‌ای موسوم به «واله گرانده» (Valle Grande)، دوربین‌های این کاوشگر گستره‌ای عظیم از ترک‌های هندسی را ثبت کردند که سطح سیاره سرخ را همچون یک کندوی عسل غول‌پیکر فرش کرده‌اند. این ساختارهای چندضلعی تا جایی که چشم کار می‌کند در تمام جهات امتداد یافته‌اند و حتی از دیواره‌های یک تپه سنگی ۲۰ فوتی (۶ متری) به نام «میرافلورس» (Miraflores) که با لایه‌ای از شن پوشیده شده، بالا رفته‌اند.[1][2][3]

اگرچه کیوریاسیتی پیش از این نیز در طول ماموریت ۱۴ ساله خود با الگوهای هندسی مشابهی در مقیاس کوچک برخورد کرده بود، اما وسعت و تراکم این میدان جدید دانشمندان را شگفت‌زده کرده است. اشوین واساوادا، دانشمند پروژه کیوریاسیتی در آزمایشگاه پیش‌رانه جت ناسا (JPL)، در این باره می‌گوید: «ما از دریچه نگاه کیوریاسیتی مناظر شگفت‌انگیز بسیاری دیده‌ایم، اما این دریای چندضلعی‌ها نفس ما را در سینه حبس کرد.» هر یک از این چندضلعی‌ها قطری بین ۴ تا ۸ سانتی‌متر (۱.۵ تا ۳ اینچ) دارند و با دقتی ریاضی‌گونه در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.[2][3]

پرسش اصلی که اکنون ذهن پژوهشگران را به خود مشغول کرده، چگونگی شکل‌گیری این بافت کندویی است. بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد که چندین فرآیند زمین‌شناختی متفاوت می‌توانند چنین الگوهایی را خلق کنند. یکی از محتمل‌ترین سناریوها، خشک شدن تدریجی گل و لای است؛ فرآیندی که در گذشته نیز عامل ایجاد برخی از ترک‌های مریخی شناخته شده بود. هنگامی که رسوبات مرطوب در معرض هوای خشک قرار می‌گیرند، منقبض شده و شبکه‌ای از ترک‌های چندضلعی را پدید می‌آورند که نشان‌دهنده حضور آب در گذشته‌های دور است.[3][6]

با این حال، مکانیزم‌های دیگری نیز برای توجیه این پدیده مطرح شده‌اند. چرخه‌های متناوب انجماد و ذوب، مشابه آنچه در مناطق قطبی زمین رخ می‌دهد، می‌تواند باعث انبساط و انقباض خاک و در نهایت شکستگی آن به شکل‌های هندسی شود. این نظریه به ویژه از آن جهت اهمیت دارد که می‌تواند نشان‌دهنده وجود فصول و تغییرات متناوب دمایی در تاریخ باستانی مریخ باشد. سناریوی سوم، فشرده‌سازی لایه‌های رسوبی است؛ جایی که فشار ناشی از دفن شدن زیر لایه‌های جدیدتر، آب موجود در رسوبات را با فشار به بیرون رانده و این الگوهای شبکه‌ای را به جا گذاشته است.[2][6]

این کشف در بستر وسیع‌تر دهانه گیل (Gale Crater) و کوه شارپ معنای عمیق‌تری پیدا می‌کند. دانشمندان معتقدند که میلیاردها سال پیش، دریاچه‌ها و رودخانه‌های متعددی در کوهپایه‌های این کوه ۵ کیلومتری جریان داشته‌اند. کیوریاسیتی از سال ۲۰۱۴ در حال بررسی این لایه‌های رسوبی است تا تاریخچه گذار مریخ از یک سیاره گرم و مرطوب به بیابانی سرد و خشک را رمزگشایی کند. یافتن این دریای چندضلعی، قطعه جدیدی از این پازل پیچیده اقلیمی را در اختیار محققان قرار می‌دهد.[4][5]

علاوه بر شواهد فیزیکی جریان آب، کیوریاسیتی پیش از این موفق به کشف مولکول‌های مبتنی بر کربن در این منطقه شده بود که به عنوان پیش‌سازهای احتمالی حیات (مانند RNA و DNA) شناخته می‌شوند. ترکیب این یافته‌های شیمیایی با شواهد زمین‌شناختی جدید در دره واله گرانده، این نظریه را تقویت می‌کند که مریخ باستانی نه تنها دارای آب مایع بوده، بلکه محیطی پویا با چرخه‌های فعال اقلیمی داشته است که می‌توانسته بستر مناسبی برای شکل‌گیری حیات میکروبی فراهم کند.[2][5]

اکنون تیم هدایت‌کننده کیوریاسیتی در حال تجزیه و تحلیل دقیق داده‌های شیمیایی و ساختاری جمع‌آوری‌شده از این چندضلعی‌ها هستند. ابزارهای پیشرفته مریخ‌نورد، از جمله دوربین‌ها و طیف‌سنج‌های آن، به دانشمندان کمک خواهند کرد تا از میان نظریه‌های موجود مکانیزم دقیق شکل‌گیری این بافت کندویی را مشخص کنند. هر پاسخی که از این داده‌ها استخراج شود، درک ما را از تاریخچه آب و هوایی همسایه سرخ‌رنگ زمین دگرگون خواهد کرد و گامی بزرگ در مسیر شناخت قابلیت سکونت‌پذیری مریخ خواهد بود.[3][6]

این دستاوردها نشان می‌دهند که کاوشگرهای رباتیک تا چه حد می‌توانند در گسترش مرزهای دانش بشری موثر باشند. کیوریاسیتی که اکنون بیش از یک دهه از عمر عملیاتی‌اش می‌گذرد، همچنان با ارسال تصاویری که نفس‌ها را در سینه حبس می‌کند، ثابت کرده است که سیاره سرخ هنوز شگفتی‌های بی‌شماری برای کشف کردن در دل خود پنهان کرده است.[1][5]