تله اقلیمی ۵۰/۷۰: چرا موزه‌ها در حال کنار گذاشتن سخت‌گیرانه‌ترین قانون مرمت آثار هنری هستند؟

در اعماق زیرزمین‌های تاسیساتی هر نهاد هنری بزرگ، خیلی پایین‌تر از گالری‌های ساکت و ویترین‌های با دقت نورپردازی‌شده، دستگاهی نشسته که در واقع سرنوشت کلکسیون را رقم می‌زند. این دستگاه نه یک چاقوی جراحی است، نه میکروسکوپ، و نه یک قلم‌موی ظریف. بلکه یک پنل کنترل سیستم تهویه مطبوع (HVAC) صنعتی است. لحظه‌ای که مدیر تاسیسات عدد ۵۰ درصد برای رطوبت نسبی و ۷۰ درجه فارنهایت را وارد می‌کند، دو اتفاق می‌افتد: هنر روی کاغذ در برابر ویرانی‌های زمان بیمه می‌شود، و مصرف انرژی ساختمان سر به فلک می‌کشد. همان دست‌دادن دیجیتالی ساده بین یک ترموستات و موتورخانه، ردپای کربن کل موزه را تعیین می‌کند و نهاد را وارد جنگی بی‌امان با آب‌وهوای بیرون می‌کند.[6]

این ترکیب خاص از اعداد - ۵۰ درصد رطوبت نسبی (RH) و ۷۰ درجه فارنهایت (تقریباً ۲۱ درجه سانتی‌گراد) - معروف‌ترین معیار در علم مرمت است. این همان استاندارد طلایی است که در قراردادهای بین‌المللی امانت آثار، بیمه‌نامه‌ها و نقشه‌های معماری حک شده است. اگر گالری‌ای بخواهد یک تابلوی رامبراند یا یک گلدان سلسله مینگ را قرض بگیرد، سیستم کنترل اقلیم آن باید ثابت کند که می‌تواند دقیقاً همین خط را نگه دارد، آن هم معمولاً با یک حاشیه خطای به شدت سخت‌گیرانه در حد مثبت یا منفی پنج درصد.[3][4]

با این حال، پایه و اساس این استاندارد سفت‌وسخت به شکل عجیبی دلبخواهی است. ریشه این اعداد به سال ۱۹۷۸ برمی‌گردد، زمانی که شیمیدانی به نام گری تامسون (Garry Thomson) کتاب «محیط موزه» را منتشر کرد؛ متن بنیادینی که تبدیل به انجیل بلامنازع حفاظت پیشگیرانه شد. تامسون ۵۰ درصد رطوبت و ۱۹ درجه سانتی‌گراد را به عنوان یک خط پایه معقول برای آب‌وهوای اروپا پیشنهاد داد و خاطرنشان کرد که این یک مصالحه عملی برای راحتی انسان و ثبات اشیاست.[3]

اما در دهه‌های بعد، پیشنهاد عملی تامسون تبدیل به یک دگمای غیرقابل‌انعطاف شد. مدیران موزه‌ها و ثبت‌کنندگان آثار، قانون ۵۰/۷۰ را نه به عنوان یک خط پایه منطقه‌ای، بلکه به عنوان یک قانون جهانی فیزیک در نظر گرفتند. مهندسان تاسیسات در آب‌وهوای مرطوبی مثل میامی یا محیط‌های خشکی مثل فینیکس ناگهان موظف شدند هوای گالری‌هایشان را طوری تنظیم کنند که ادای یک روز بهاری ملایم در لندن را دربیاورد؛ کاری که نیازمند روشن بودن همزمان رطوبت‌گیرهای غول‌پیکر و دیگ‌های بخار بود تا عقربه از جایش تکان نخورد.[3][6]

هزینه مکانیکی این خط صاف و بی‌تغییر، سرسام‌آور است. برای حفظ دقیق ۵۰ درصد رطوبت در حالی که ساختمانی پر از توریست‌های گرم و نفس‌کش را خنک می‌کنید، یک سیستم تهویه اغلب مجبور است هوا را بیش از حد سرد کند تا رطوبتش کشیده شود، و بعد دوباره همان هوا را قبل از پمپاژ به داخل گالری گرم کند. این یک طناب‌کشی پرمصرف انرژی است که ۲۴ ساعت شبانه‌روز و ۳۶۵ روز سال در جریان است.[4][6]

ترس نهفته‌ای که این مصرف انرژی را هدایت می‌کند، ریشه در مکانیک مواد نم‌گیر (hygroscopic) دارد. اشیای ارگانیک - بوم، چوب، پوسته و عاج - رطوبت هوای اطراف خود را جذب و دفع می‌کنند. وقتی رطوبت بالا می‌رود، یک پنل چوبی منبسط می‌شود؛ وقتی پایین می‌آید، چوب منقبض می‌شود. اگر این اتفاق خیلی سریع بیفتد، این حرکت می‌تواند باعث ترک خوردن، پوسته شدن یا ورقه شدن لایه‌های گچ و رنگی شود که روی چوب قرار دارند.[4]

اما علم مرمت مدرن به طور فزاینده‌ای نشان داده که این ترس از نوسان، بیش از حد اغراق‌آمیز است. آزمایش‌های گسترده روی مواد نشان می‌دهد که بیشتر اشیای تاریخی از قبل با محیط‌هایی که قرن‌ها در آن زندگی کرده‌اند، سازگار شده‌اند. یک محراب ایتالیایی قرن هفدهمی تا الان صدها تابستان مرطوب و زمستان خشک را از سر گذرانده است. تا زمانی که تغییرات اقلیمی تدریجی باشد، چوب می‌تواند بدون هیچ فاجعه‌ای منبسط و منقبض شود.[1][4]

این درک، جرقه یک انقلاب خاموش را در این حوزه زد که در نهایت به بیانیه سال ۲۰۱۴ موسسه بین‌المللی حفاظت (IIC) و کمیته حفاظت شورای بین‌المللی موزه‌ها (ICOM-CC) ختم شد. این بیانیه مشترک اساساً پارادایم را تغییر داد و استدلال کرد که دستورالعمل‌های زیست‌محیطی باید برای اقلیم محلی قابل دستیابی باشند و کاهش مصرف انرژی را در اولویت قرار دهند.[1]

موسسه اسمیتسونین (Smithsonian) هم همین مسیر را دنبال کرد و «بیانیه محیط نگهداری مجموعه‌ها»ی خود را صادر کرد. این چارچوب به‌روزرسانی‌شده صراحتاً از یک رویکرد انعطاف‌پذیر حمایت می‌کند و اجازه می‌دهد بازه‌های تغییرات گسترده‌تر باشند - اغلب بین ۴۰ تا ۶۰ درصد رطوبت - و «رانش فصلی» را مجاز می‌داند؛ جایی که رطوبت پایه می‌تواند در تابستان به آرامی بالا برود و در زمستان پایین بیاید و بار روی سیستم‌های مکانیکی را به شدت کاهش دهد. در این بیانیه آمده است: «موسسه اسمیتسونین از رویکردی انعطاف‌پذیر در قبال پارامترهای محیطی مجموعه‌ها حمایت می‌کند» و بر لزوم سازگاری با اقلیم‌های محلی تاکید دارد.[2]

از آن زمان، موسسه حفاظت آمریکا (AIC) این انعطاف‌پذیری را در دستورالعمل‌های اصلی پایداری خود گنجانده است. دستورالعمل‌های AIC تاکید می‌کنند که خود بحران اقلیمی یک تهدید اولیه برای میراث فرهنگی است؛ بنابراین از نظر اخلاقی متناقض است که موزه‌ها مقادیر عظیمی از سوخت‌های فسیلی را صرفاً برای حفظ یک ثبات خرد و تئوریک در گالری‌های خود بسوزانند.[5]

داده‌های پلتفرم‌های نظارت محیطی مانند Conserv نیز از این گذار حمایت می‌کنند. محققان با تجزیه و تحلیل میلیون‌ها نقطه داده از نهادهای سراسر جهان، نشان داده‌اند که پایبندی سفت‌وسخت به قانون ۵۰/۷۰ دیگر تنها استاندارد قابل‌قبول برای حفاظت نیست. داده‌ها نشان می‌دهند که اشیا در پارامترهای بسیار گسترده‌تری پایدار می‌مانند، به شرطی که از افراط در رطوبت و خشکی شدید جلوگیری شود.[4]

با وجود اجماع علمی، این گذار چندان هم بی‌دردسر نیست. مانع اصلی همچنان سیستم امانت‌دهی بین‌المللی است. وقتی یک نهاد بزرگ در حال آماده‌سازی یک نمایشگاه پرفروش است، موزه‌های امانت‌دهنده هنوز هم در گزارش‌های امکانات خود، استاندارد قدیمی ۵۰/۷۰ را طلب می‌کنند. مسئولان ثبت آثار که وظیفه اصلی‌شان کاهش خطرات است، به طور قابل‌درکی در امضا کردن برگه‌هایی که بازه‌های اقلیمی گسترده‌تری را مجاز می‌دانند، تردید دارند؛ بالاخره یک اثر باستانی بی‌قیمت دارد از دستشان خارج می‌شود.[6]

این موضوع یک سیستم دوگانه در بسیاری از موزه‌ها ایجاد می‌کند. گالری‌های مجموعه دائمی ممکن است با یک رانش فصلی پایدار کار کنند، در حالی که فضاهای نمایشگاهی موقت مجبورند برای برآورده کردن الزامات قانونی امانت‌دهندگان، به همان خط صاف و پرمصرف ۵۰/۷۰ برگردند. پر کردن این شکاف نیازمند یک تغییر فرهنگی در نحوه مذاکره نهادها بر سر اعتماد و ریسک است.[6]

راه‌حل در اقلیم‌های خرد (microclimates) نهفته است، نه مهندسی کلان. به جای تهویه یک گالری ۱۰ هزار فوت مربعی برای محافظت از یک تابلوی نقاشی حساس، مرمت‌گران به طور فزاینده‌ای به ویترین‌های مهروموم‌شده و کنترل‌کننده اقلیم روی می‌آورند. این محفظه‌های تخصصی از ژل‌های سیلیکای غیرفعال برای حفظ رطوبت بی‌نقص برای شیء داخلشان استفاده می‌کنند و اجازه می‌دهند بقیه اتاق به طور طبیعی نوسان داشته باشد.[4][6]

کنار گذاشتن قانون سخت‌گیرانه ۵۰/۷۰ نشان‌دهنده بلوغ در حوزه مرمت است. این حرکتی است برای دور شدن از توهم کنترل بی‌نقص و حرکت به سمت رابطه‌ای ظریف‌تر و پایدارتر با دنیای فیزیکی. موزه‌ها با پذیرش کمی حرکت بیشتر در تار و پود بوم‌ها، تضمین می‌کنند که در تلاش برای نجات هنر، آب‌وهوای کره زمین را نابود نکنند.[5][6]