تأیید تماس مستقیم معاون مسعود پزشکیان با چهره‌های مخالف در تبعید

افشای یک تماس بی‌سابقه و دور از انتظار در فضای سیاسی ایران؛ یک معاون شاغل در دولت جمهوری اسلامی به طور مستقیم با چهره‌های سرشناس مخالف حکومت در تبعید تماس گرفته است تا از مخالفت آن‌ها با اقدام نظامی خارجی علیه ایران قدردانی کند. این رویداد که به تازگی توسط علی افشاری، از رهبران پیشین جنبش دانشجویی و زندانی سیاسی سابق تأیید شده، نشان‌دهنده لحظه‌ای نادر و ساختارشکن از ارتباط مستقیم میان هسته قدرت در تهران و سرسخت‌ترین منتقدان آن در خارج از مرزهای کشور است. در تاریخ چهار دهه گذشته جمهوری اسلامی، چنین تعاملات مستقیمی میان مقامات ارشد و اپوزیسیون برانداز تقریباً بی‌سابقه بوده است.[1][2]

این تماس‌ها توسط عبدالکریم حسین‌زاده، معاون مسعود پزشکیان در امور توسعه روستایی و مناطق محروم، در فروردین‌ماه سال جاری و در اوج رویارویی نظامی اخیر (موسوم به جنگ ۳۹ روزه) انجام شده است. بر اساس گزارش‌های منتشر شده، حسین‌زاده در این ابتکار عمل فردی، با چهره‌هایی چون علی افشاری، پرستو فروهر (نویسنده و فعال حقوق بشر) و عبدالکریم سروش (نواندیش دینی برجسته) تماس تلفنی برقرار کرده است. هدف اصلی این تماس‌ها، قدردانی از مواضع صریح این افراد در مخالفت با جنگ، تحریم‌های گسترده و هرگونه مداخله نظامی خارجی در خاک ایران عنوان شده است؛ مواضعی که در تضاد با رویکرد بخش دیگری از اپوزیسیون قرار داشت.[1][2]

علی افشاری که اکنون به عنوان تحلیلگر سیاسی در واشینگتن اقامت دارد، با انتشار متنی تفصیلی در حساب کاربری خود در شبکه ایکس (توییتر سابق) جزئیات این مکالمه پنج دقیقه‌ای در پیام‌رسان واتس‌اپ را تأیید کرد. به گفته او، پس از دریافت چندین تماس از یک شماره ناشناس ایرانی، سرانجام پاسخ داده و با مردی مواجه شده که خود را «حسین‌زاده، معاون رئیس‌جمهور» معرفی کرده است. افشاری نقل می‌کند که حسین‌زاده به او گفته است به عنوان یک «هموطن» و به صورت کاملاً صمیمانه و دلی تماس گرفته تا بابت ایستادگی افشاری در برابر جنگ و دفاع از تمامیت ارضی ایران، با وجود تمام آسیب‌ها و شکنجه‌هایی که در زمان حضور در ایران دیده بود، تشکر کند.[2]

زمینه تاریخی و هویت افراد درگیر در این تماس، اهمیت ساختاری بالایی به این رویداد می‌بخشد. علی افشاری در اواخر دهه هفتاد خورشیدی از چهره‌های کلیدی و تأثیرگذار دفتر تحکیم وحدت بود که پس از بازداشت‌های طولانی، تحمل سلول انفرادی و فشارهای امنیتی شدید که منجر به اعترافات اجباری تلویزیونی شد، سرانجام در سال ۱۳۸۴ مجبور به ترک ایران گردید. پرستو فروهر نیز فرزند داریوش و پروانه فروهر است که در جریان قتل‌های زنجیره‌ای در پاییز ۱۳۷۷ توسط مأموران وزارت اطلاعات در خانه خود به طرز فجیعی کشته شدند. تماس یک مقام ارشد دولتی با چنین چهره‌هایی که نمادهای سرکوب سیاسی در دهه‌های گذشته محسوب می‌شوند، اقدامی به شدت نمادین و خارج از پروتکل‌های مرسوم امنیتی ارزیابی می‌شود.[1][3]

پاسخ افشاری به این تماس، مرزبندی دقیق و استراتژیک بخش مهمی از فعالان دیاسپورا را روشن می‌کند. او در جریان این مکالمه به حسین‌زاده گفته است که نیازی به تشکر نیست، چرا که ایستادگی او در برابر جنگ و تجاوز، تنها برای «مردم و کشورش» بوده و منتی بر گردن هیچ‌کس، به ویژه مقامات حکومتی، ندارد. افشاری برای جلوگیری از هرگونه سوءاستفاده سیاسی، به صراحت اعلام کرد که همچنان مخالف سرسخت جمهوری اسلامی و خواهان گذار انقلابی و خشونت‌پرهیز به یک سیستم دموکراتیک است. او با بیان جمله کلیدی «من اپوزیسیون حکومتم، نه اپوزیسیون ایران»، تلاش کرد تا خط فاصل روشنی میان دفاع از کیان ملی و تأیید نظام حاکم رسم کند.[2]

پروفایل سیاسی خود عبدالکریم حسین‌زاده نیز به پیچیدگی و اهمیت این رویداد می‌افزاید. او یک سیاستمدار اصلاح‌طلب، کرد و از اقلیت اهل سنت است که سابقه چندین دوره نمایندگی مجلس شورای اسلامی از حوزه انتخابیه نقده و اشنویه را در کارنامه دارد. حسین‌زاده که در پاییز ۱۴۰۳ توسط مسعود پزشکیان به معاونت رئیس‌جمهور منصوب شد، پیش از این ریاست فراکسیون حقوق شهروندی در مجلس را بر عهده داشته است. پیشینه او به عنوان یک سیاستمدار برخاسته از اقلیت‌های قومی و مذهبی که همواره بر حقوق شهروندی تأکید داشته، او را به فرستاده‌ای نامتعارف اما بسیار معنادار برای پیشبرد چنین دیپلماسی پنهانی در دولت چهاردهم تبدیل کرده است.[4]

رسانه‌ای شدن این تماس‌های بی‌سابقه، همزمان با انتشار گزارش‌هایی مبنی بر بررسی پرونده بازگشت بیش از ۱۰۰ چهره شناخته‌شده ایرانی خارج از کشور توسط دولت پزشکیان صورت گرفته است. این همزمانی معنادار نشان می‌دهد که دولت جدید، حداقل در سطح اعلامی و تاکتیکی، به دنبال اجرای یک استراتژی محتاطانه برای ترمیم شکاف عمیق و تاریخی میان حاکمیت و ایرانیان خارج از کشور است. به نظر می‌رسد هسته مرکزی دولت تلاش می‌کند تا با ارسال پالس‌های مثبت، به ویژه به آن دسته از منتقدانی که در زمان تهدیدات خارجی مواضع ملی‌گرایانه اتخاذ کرده‌اند، ظرفیت‌های دیاسپورا را برای کاهش فشارهای بین‌المللی فعال کند.[1][2]

با این حال، این اقدام بی‌سابقه با واکنش‌ها و پرسش‌های جدی در فضای سیاسی داخل و خارج از کشور مواجه شده است. منتقدان بدبین می‌پرسند که آیا دولت واقعاً به دنبال یک گفت‌وگوی ملی، آشتی اجتماعی و گشایش سیاسی واقعی است، یا صرفاً تلاش می‌کند تا با مصادره مخالفت اپوزیسیون با حمله خارجی، مرز میان «دفاع از ایران» و «حمایت از جمهوری اسلامی» را در افکار عمومی کمرنگ کند؟ افشاری برای رفع هرگونه شائبه سازش، تأکید کرده است که در این تماس پنج دقیقه‌ای هیچ‌گونه بحث سیاسی، قرار ملاقات یا برنامه‌ای برای بازگشت او به ایران مطرح نشده و موضع او در نفی استبداد داخلی کاملاً پابرجا است.[1][2]

در نهایت، این مکالمه کوتاه تلفنی، فارغ از انگیزه‌های کوتاه‌مدت سیاسی دولت یا واکنش‌های تند محافل افراطی، یک تغییر ساختاری قابل توجه را به نمایش می‌گذارد. در چشم‌انداز سیاسی ایران که برای دهه‌های متمادی با ادبیات خصومت‌آمیز، تبعید، برچسب‌زنی‌های امنیتی و بی‌اعتمادی مطلق متقابل تعریف شده است، گفت‌وگوی مستقیم و محترمانه یک مقام ارشد دولتی با یک زندانی سیاسی سابق، پویایی پیچیده ناسیونالیسم ایرانی را برجسته می‌کند. این رویداد نشان می‌دهد که در زمان بروز بحران‌های موجودیتی و تهدیدات خارجی، خطوط قرمز سنتی سیاست در ایران تا چه حد می‌توانند سیال و انعطاف‌پذیر شوند.[5]