چرا آمارشناسان اثر دانینگ-کروگر را تنها یک خطای ریاضی می‌دانند

روان‌شناسان کمّی و هیئت‌های داوری علمی این قدرت را دارند که سوگیری‌های شناختی انسان را دسته‌بندی کنند، و حالا در حال فروپاشی یکی از مشهورترین صادرات روان‌شناسی در ربع قرن گذشته هستند. پژوهشگران با بازبینی داده‌های بنیادین سال ۱۹۹۹ از دریچه نویزهای خالص آماری، در حال سلب اعتبار از «اثر دانینگ-کروگر» به عنوان یک نقطه کور شناختی‌اند.[6]

ادعای اولیه که توسط دیوید دانینگ و جاستین کروگر منتشر شد، بر یک طنز تلخ از طبیعت انسان تاکید داشت: کسانی که کمترین مهارت را در انجام کاری دارند، کمترین توانایی را هم برای درک بی‌کفایتی خود دارند. نمودارهای آن‌ها نشان می‌داد شرکت‌کنندگانی که در چارک پایین نمرات قرار داشتند، عملکرد خود را با اختلاف فاحشی بیش از حد ارزیابی می‌کردند، در حالی که افراد چارک بالا کمی خود را دست‌کم می‌گرفتند.[5]

مقاله سال ۱۹۹۹ از مرزهای آکادمیک فراتر رفت و به یک سلاح فرهنگی تبدیل شد. این مفهوم در هزاران مقاله علمی مورد استناد قرار گرفت، در سمینارهای منابع انسانی شرکت‌ها به کار رفت و در میلیون‌ها بحث اینترنتی به عنوان حربه‌ای برای تحقیر مخالفان استفاده شد تا به آن‌ها بگویند آن‌قدر نادان‌اند که حتی نمی‌فهمند اشتباه می‌کنند.[2][5]

اما اکنون پایه و اساس ریاضی آن نمودار معروف با یک فروپاشی ساختاری روبه‌رو است. اجماع فزاینده‌ای میان آمارشناسان و روش‌شناسان شکل گرفته که استدلال می‌کند این اثر اصلاً یک پدیده روان‌شناختی نیست، بلکه یک توهم ریاضی قابل پیش‌بینی است که از دو اصل پایه آماری نشأت می‌گیرد: بازگشت به میانگین و خطای ذهنی «بهتر از میانگین».[1][3][4]

سازوکار این توهم با خطای ذهنی «بهتر از میانگین» آغاز می‌شود. وقتی از انسان‌ها خواسته می‌شود عملکرد خود را در یک آزمون جدید تخمین بزنند، بیشترشان حدس می‌زنند که نمره‌ای بین ۶۰ تا ۷۰ درصد گرفته‌اند، فارغ از اینکه توانایی واقعی‌شان چقدر است. آن‌ها انتظارات خود را کمی بالاتر از حد وسط لنگر می‌کنند.[3]

سپس «بازگشت به میانگین» شکل آن نمودار معروف را تضمین می‌کند. اگر دانش‌آموزی نمره فاجعه‌بار ۱۲ درصد را در یک آزمون منطق کسب کند، اما حدس بزند که ۶۵ درصد گرفته است، نمودار یک اضافه‌برآورد عظیم ۵۳ امتیازی را ثبت می‌کند. اگر یک دانش‌آموز درخشان نمره ۹۵ درصد بگیرد، اما او هم حدس خود را نزدیک به ۷۰ درصد لنگر کند، نمودار یک کم‌برآوردی ۲۵ امتیازی را نشان می‌دهد.[3][4]

یواخیم کروگر و پاتریک مولر در ردیه سال ۲۰۰۲ خود که در مجله شخصیت و روان‌شناسی اجتماعی منتشر شد، نوشتند: «بی‌مهارت، بی‌خبر یا هر دو؟ خطای ذهنی بهتر از میانگین و بازگشت آماری، خطاهای موجود در ارزیابی عملکرد فردی را پیش‌بینی می‌کنند.» آن‌ها دقیقاً همان تله ریاضی را که نویسندگان اصلی در آن افتاده بودند، ترسیم کردند.[3]

سال‌ها این نقد ریاضی به عنوان یک بحث تخصصی در حوزه روان‌سنجی باقی ماند. اما مدل‌های محاسباتی اخیر نادیده گرفتن این توهم را غیرممکن کرده‌اند. در سال ۲۰۲۲، تیمی با انتشار مقاله‌ای در مجله مرزهای روان‌شناسی (Frontiers in Psychology) نشان داد که تولید نویز کاملاً تصادفی - شبیه‌سازی شرکت‌کنندگانی که نمرات خود را بدون هیچ ارتباطی با واقعیت حدس می‌زنند - دقیقاً همان منحنی دانینگ-کروگر را تولید می‌کند.[4]

مقاله سال ۲۰۲۲ در مرزهای روان‌شناسی با عنوان «توضیح آماری اثر دانینگ-کروگر» نتیجه گرفت که وقتی یک مجموعه داده را بین ۰ تا ۱۰۰ محدود می‌کنید، افرادی که در پایین‌ترین نقطه قرار دارند از نظر ریاضی نمی‌توانند نمرات خود را کمتر از حد واقعی تخمین بزنند، و افراد در بالاترین نقطه نیز نمی‌توانند آن را بیشتر از حد ارزیابی کنند. خطاها فقط می‌توانند به سمت داخل و به سوی میانگین متمایل شوند.[4]

کارهای تجربی بعدی نیز مدل‌های محاسباتی را تایید کرده‌اند. یک مطالعه در سال ۲۰۲۰ در مجله هوش (Intelligence) به سرپرستی ژیل ژیناک و ماچی زاینکوفسکی، این فرضیه را با استفاده از داده‌های تفاوت‌های فردی آزمایش کرد. آن‌ها دریافتند که وقتی خطاهای آماری به درستی کنترل شوند، آن نقص فراشناختی عظیمی که به افراد بی‌کفایت نسبت داده می‌شد، تا حد زیادی محو می‌شود.[1]

انجمن روان‌شناسی بریتانیا در یک بررسی گذشته‌نگر در سال ۲۰۲۲ این تغییر رویکرد را برجسته کرد و به «طنز ماندگار اثر دانینگ-کروگر» اشاره نمود. این انجمن خاطرنشان کرد که این مفهوم بیشتر توسط کسانی به کار می‌رود که می‌خواهند هوش برتر خود را به رخ بکشند، در حالی که خودشان از درک خطاهای پایه آماری که در پسِ مفهومی که به آن استناد می‌کنند نهفته است، عاجزند.[2]

این طبقه‌بندی مجدد پیامدهای عملی فوری برای آموزش و مدیریت به همراه دارد. اگر یک کارمند ضعیف یا دانش‌آموز دچار مشکل از دریچه اثر دانینگ-کروگر دیده شود، با او به عنوان فردی برخورد می‌شود که دارای یک نقص ساختاری روان‌شناختی است؛ یعنی ناتوانی در درک واقعیت.[5][6]

اما اگر به جای آن، از دریچه بازگشت آماری به آن‌ها نگاه شود، آن‌ها صرفاً افرادی هستند که فاقد مهارت‌های خاص مورد آزمون‌اند و چون بازخورد ملموس و کافی دریافت نکرده‌اند تا خلاف آن را بدانند، حدس می‌زنند که در سطح متوسط قرار دارند. راه‌حل در اینجا ارتباط شفاف است، نه تشخیص یک نقطه کور شناختی.[6]

برخی از روان‌شناسان رفتاری همچنان معتقدند که بخش کوچکی از اثر اولیه پس از پاک‌سازی دقیق آماری باقی می‌ماند؛ به این معنا که ضعیف‌ترین افراد ممکن است در ارزیابی خود کمی بدتر از افراد برتر عمل کنند. اما بزرگی این شکاف تنها کسری از ادعای مطرح‌شده در سال ۱۹۹۹ است.[1][5]

بار اثبات در روان‌سنجی برای همیشه تغییر کرده است. نسل بعدی پژوهش‌های فراشناختی اکنون باید پیش از ادعای وجود یک سوگیری روان‌شناختی جدید، آزمایش‌هایی طراحی کند که خطای تصادفی را از نظر ریاضی ایزوله کند؛ و این یعنی پایان دورانی که در آن روایت‌های جذاب از آمار پایه پیشی می‌گرفتند.[6]